Hỡi những người con của đại ngàn, hỡi những người Kòn Cau mang trong mình dòng máu của Thần linh, hãy ngồi lại quanh bếp lửa rực hồng, vít cong cần rượu cần đượm men lá rừng, để nghe tiếng chiêng thiêng vang vọng từ thẳm sâu quá khứ. Hãy lắng nghe lời thì thầm của gió ngàn, tiếng suối reo từ những đỉnh núi mờ sương như Lang Biang, Tà Đùng hùng vĩ, kể lại câu chuyện của những ngày tháng xa xăm nhất, thuở mà thời gian chưa có tên, không gian chưa có bến bờ. Đó là lúc khởi đầu, khi vạn vật chìm trong cõi hỗn mang, mịt mù và tăm tối. Khắp nơi chỉ là một khoảng không vô tận: "Lề klăm tàng klăm-jơngo" - tối tăm nên mù mịt, hư không bao trùm lấy hư không. Chưa có ánh sáng chói lòa của mặt trời, chưa có ánh bạc dịu dàng của mặt trăng, chưa có tiếng chim hót lảnh lót đón bình minh, cũng chưa có tiếng nước chảy róc rách. Khắp vũ trụ chỉ là một sự tĩnh lặng đến rợn ngợp.
Nhưng trong bóng đêm tĩnh mịch và sâu thẳm vô cùng tận ấy, cội nguồn của mọi sự sống đã hiện hữu. Yàng Ndu – Đấng Sáng Tạo tối cao, Đấng vô hình vô chất, không có nơi cư ngụ cố định nhưng lại hiện diện ở khắp mọi nơi – đã ôm ấp một ý định vĩ đại. Bằng quyền năng tối thượng, Yàng Ndu không dùng đôi tay hữu hình để gọt đẽo thế giới của chúng ta ngay tức khắc. Mọi sự bắt đầu từ những tầng trời cao vợi, thiêng liêng và bất tử. Đầu tiên là thế giới của K'Du dam Thang, nơi ánh sáng thiêng liêng đầu tiên được khơi nguồn, nơi mọi ý tưởng về sự sống được thai nghén và thành hình. K'Du dam Thang là chốn thiên đường hoàn mỹ, nơi không có dấu vết của khổ đau, không có bóng dáng của cái chết, chỉ có sự vĩnh hằng và thanh khiết ngự trị.
Từ cõi sáng láng nguyên thủy ấy, mầm sống tiếp tục được tuôn tràn, chuyển giao xuống thế giới thứ hai của K'Mang dam Jong. Ở đây, vạn vật bắt đầu nảy nở trong ý niệm, như ngọn lửa thiêng ủ trong lớp tro tàn chờ ngày bùng cháy rực rỡ. K'Mang dam Jong như một nhịp cầu nối liền ánh sáng rạng rỡ, đưa sự sống từ cõi cao xa vời vợi tiến gần hơn một chút đến cõi thực tại. Và rồi, hạt giống của tạo hóa lại luân chuyển đến thế giới thứ ba, nơi ngự trị của K'Tang dam Prio. Những anh hùng huyền thoại bất tử cai quản nơi đây, ngày đêm bảo vệ những giá trị thiêng liêng nhất của vũ trụ. Ba tầng trời rực sáng ấy phản chiếu quyền năng tuyệt đối của Yàng, là khuôn mẫu hoàn hảo, là bức tranh toàn bích cho mọi thực thể sẽ được sinh ra sau này. Trong cõi hỗn mang ban sơ, ánh sáng từ ba tầng trời đã xé toạc màn đêm, báo hiệu một cuộc kiến tạo vĩ đại sắp sửa bắt đầu.
Thế nhưng, mầm sống thiêng liêng không thể chỉ mãi ngự trị trên những tầng mây cao thẳm. Để tạo ra sự cân bằng hoàn hảo cho vũ trụ, để ánh sáng và bóng tối giao hòa, K'Yai dam Du đã mang vạn vật, mang ngọn lửa của sự sáng tạo giáng hạ xuống những vực sâu thăm thẳm nhất. Mọi sự không dừng lại ở lưng chừng trời, mà đi thẳng vào lòng đất, xuyên qua những tầng bóng tối, tiến vào ba thế giới của cõi Âm phủ. Đầu tiên là Brah Ting, nơi K'Bung dam Dur uy nghi cai quản. Brah Ting không phải là chốn trừng phạt đọa đày như trí óc phàm nhân thường mường tượng, mà đó là cõi chuyển tiếp, là lò rèn vĩ đại của vũ trụ, nơi những hình mẫu đầu tiên của vạn vật được nung nấu trong ngọn lửa huyền bí.
Từ lò rèn thiêng Brah Ting, sự sáng tạo tiếp tục chìm sâu xuống Gling Glong, nơi các yếu tố tâm linh và vật chất bắt đầu hòa quyện, quyện chặt vào nhau như rễ cây cổ thụ siết lấy lòng đất mẹ. Tại Gling Glong, mọi linh hồn, mọi thực thể được tôi luyện để trở nên cứng cáp, chuẩn bị cho một cuộc sống hữu hình đầy thử thách. Và rồi, mầm sống đi đến điểm tận cùng, nơi sâu nhất của vũ trụ, Corang Liang – lãnh địa của Lanka. Nơi đây chìm trong bóng tối mịt mùng, nặng trĩu những âm thanh xa xăm. Nhưng chính trong sự tĩnh lặng và tăm tối tuyệt đối ấy, vạn vật mới thực sự được tượng hình đầy đủ.
Thần linh muốn rằng, trước khi vươn lên đón lấy ánh sáng rực rỡ, mọi tạo vật phải bắt rễ từ nơi sâu nhất, nếm trải bóng tối để biết quý trọng bình minh. Ba tầng trời và ba tầng địa ngục đã được hình thành như thế, đối lập mà bổ túc cho nhau. Khi trên trời đổ mưa, dưới vực sâu lại tạnh ráo; khi nơi này là ban ngày rực nắng, nơi kia lại chìm trong bóng đêm bao trùm. Đó là nhịp điệu của vũ trụ, là nhịp thở của Yàng, là sự cân bằng tuyệt hảo được thiết lập ngay từ lúc cõi hỗn mang vừa bị phá vỡ. Mọi sự chuẩn bị đã hoàn tất cho một sự trỗi dậy mạnh mẽ.
Và rồi, từ nơi vực thẳm Brah Ting, thần Bung đã cõng vạn vật, mang mầm sống trồi lên, đặt vào khoảng không gian mênh mông nằm giữa ba tầng trời và ba tầng địa ngục. Đó chính là cõi giữa, là mặt đất nguyên sơ, nơi Kòn Cau sẽ sinh sôi nảy nở. Thế nhưng, mặt đất lúc bấy giờ còn tròng trành, chao đảo. "Đạp đất nơi đây bập bềnh nơi kia, đạp ở đây hụt hẫng nơi kia," vạn vật chưa có thế đứng vững vàng. Đất như một chiếc lá trôi dạt giữa dòng Đạ Đờn mùa nước lũ, chưa có định hình, chưa có bến đỗ bình yên. Giữa lúc mặt đất còn chông chênh, tổ tiên của Kòn Cau là Oung Khot và Oung Khong đã xuất hiện.
Mang trong mình tinh thần cần mẫn của loài ong mật và ong vò vẽ, mang theo ý chí của Thần linh, hai vị tổ tiên đã ra tay sắp đặt lại trật tự cõi giữa. Với sự trợ giúp của Yai dam Du, Oung Khot và Oung Khong đã dùng sức mạnh phi thường để kéo mép trời và mép đất lại gần nhau. Họ dùng "nir," một chiếc thúng khổng lồ hình bán cầu, buộc chặt vòm trời vào bốn góc của mặt đất. Bầu trời khi ấy còn rất thấp, gần đến mức con người có thể chạm tay vào mây, có thể với tới những vì sao lấp lánh, có thể trò chuyện với Thần linh mỗi khi bóng chiều buông xuống.
Mặt đất từ đó không còn bập bềnh. Những ngọn núi sừng sững như Lang Biang, Tà Đùng bắt đầu đâm chồi vươn cao, trở thành cột mốc vững chãi che chở đại ngàn; những dòng sông, con suối bắt đầu hiền hòa uốn lượn, mang theo dòng sữa mẹ nuôi dưỡng muôn loài. Tuy nhiên, sự gắn kết giữa trời và đất vẫn còn lỏng lẻo, lơ lửng, vạn vật tuy đã có đất dung thân nhưng vẫn đợi chờ một cuộc kiến tạo vĩ đại hơn nữa để hoàn thiện bức tranh của vũ trụ, nơi con người sẽ chính thức làm chủ.
Khi mặt đất đã vững vàng, Thần linh bắt đầu công cuộc nặn hình hài cho những sinh linh cao quý nhất: Con Người. Kòn Cau không phải sinh ra từ hư vô, mà được kết tinh từ những tinh hoa của vũ trụ, từ hơi thở của đại ngàn. Thần linh đã lấy đất thó, đất sét nơi ven suối để nhào nặn nên phần xác thịt. "Đất thịt Thần linh nặn ra chim sẻ, đất thó Thần linh nặn ra quạ cắt, đất sét Thần linh nặn ra con người." Nhưng chỉ bùn đất thôi chưa đủ để tạo nên một sinh linh hoàn mỹ. Cần phải có sự dẻo dai của cây rừng, sự cứng cáp của sắt thép từ thiên nhiên.
Ba vị thần K'Du kon Dit, K'Du kon Dat và K'nu kon Du đã bước tới những rặng tre, rặng lồ ô đang vươn mình trong gió. K'Du kon Dit bấm vào cây tre để nó trổ cành, K'Du kon Dat vặn tre tạo thành các mắt khớp, K'nu kon Du đánh vào tre để làm rỗng ruột. Cây tre kiên cường ấy chính là hình mẫu đầu tiên cho cơ thể Kòn Cau, tạo nên những khớp xương, những đốt tay đốt chân linh hoạt, dẻo dai, uốn lượn trước gió bão mà không bao giờ chịu gãy gập, không bao giờ khuất phục trước thiên nhiên khắc nghiệt. Con người mang trong mình sức sống mãnh liệt của núi rừng.
Chưa dừng lại ở đó, Thần linh còn mượn sức mạnh từ những cây đa cổ thụ rợp bóng (Jrê Búp, Jrê Bàng) và từ cội nguồn Mẹ Trắng Mẹ Ngà (Mè Bò Mè Bla) thiêng liêng để rèn nên xương cốt vững chãi. Khi thể xác đã trọn vẹn, Yàng Ndu tối cao đã hà hơi ban sự sống. "Yàng tơng sò; Yàng crò swàn" - Thần linh đặt nhau, Thần linh phú hồn. Cái hồn (hwềng, soàn) thiêng liêng, bất tử được thổi vào khối đất sét và cây tre ấy, làm bừng lên ngọn lửa của ý thức, của tình yêu và sự hiểu biết. Ngọn lửa ấy là mầm sống thiêng liêng phân biệt con người với muôn loài cầm thú.
Kòn Cau mở mắt chào đời. Họ là Con của Người, là dòng dõi chính tông của Thần linh, là Kòn Poh - Con của Bảy, đứng ở tầng thứ bảy trung tâm vũ trụ, nắm giữ sứ mệnh kết nối giữa trời cao vợi và vực sâu thẳm. Kòn Cau sinh ra để làm chủ núi rừng, để đánh thức đại ngàn bằng tiếng cồng chiêng vang dội, để cùng nhau giữ gìn sự hòa hợp vĩnh cửu của tạo hóa. Con người trở thành trung tâm của cõi giữa, là kết tinh của đất trời, là niềm tự hào của Thần linh và tổ tiên Oung Khot Oung Khong.
Thế nhưng, để vạn vật có không gian sinh sôi nảy nở, để Kòn Cau có thể vươn cao, vươn xa hơn nữa, bầu trời không thể mãi thấp bé, áp sát mặt đất. Đã đến lúc cõi hỗn mang phải nhường chỗ hoàn toàn cho một trật tự tuyệt đối. Thần linh sai Iŭt - vị bán thần khổng lồ mang sức mạnh dời non lấp bể - tiến đến giữa cõi trần gian. Iŭt dùng thân cây Ndăh uy dũng, gồng mình đẩy vòm trời lên cao tít tắp. Bầu trời bị đẩy lên xa, tách biệt hẳn với mặt đất. Cuộc phân ly vĩ đại của đất và trời đã hoàn tất, đánh dấu một kỷ nguyên mới cho vũ trụ.
Từ nay, con người không còn dễ dàng bước lên cõi thần linh bằng đôi chân phàm tục, vạn vật được định hình trong những ranh giới bất di bất dịch. Dù bầu trời đã xa vời vợi, nhưng sự kết nối giữa Thần linh và Kòn Cau chưa bao giờ bị cắt đứt. Cây nêu (Ndăh) được dựng lên giữa buôn làng trở thành chiếc cầu nối thiêng liêng, nơi các Thần linh giáng hạ để cùng chung vui trong các lễ hội đâm trâu, mừng lúa mới. Vị Trung gian Sơrđen nối kết cõi trần và cõi thánh, đem lời khấn nguyện của con người chạm thấu trời cao.
Tiếng cồng, tiếng chiêng (cũng, kuang) ra đời, được Thần linh ban tặng, vang vọng từ núi này sang đồi nọ, xuyên qua những tán rừng già, bay vút lên tận chín tầng mây xanh để gọi Yàng, gọi Brah Yàng về chứng giám cho lòng thành kính của Kòn Cau. Mái nhà sàn dài (hìu ròt) được dựng lên cong vút như hình dáng vũ trụ, bếp lửa bập bùng cháy rực xua tan bóng tối. Những luật tục (Ndrĩ ndrĩng), những lời ca tiếng hát (yal yau) được các bô lão truyền lại cho con cháu, răn dạy chúng phải nhớ về cội nguồn.
Họ sống với rừng, giữ rừng, giữ nước (Phìng gàr dà, Mà gàr yau), tôn trọng từng ngọn cỏ, nhành cây vì hiểu rằng vạn vật đều có hồn (yàng). "Bơnổ òr nău, Kòn Cau he" - Xưa xửa xừa xưa, người Thượng chúng mình... Lời răn dạy ngàn đời vẫn còn đó, vọng về từ cõi hỗn mang. Kòn Cau cứ thế sinh sôi, tự hào mang trong mình dòng máu của những anh hùng khai sáng, vững bước giữa trung tâm vũ trụ, ngàn đời cất cao bài ca tạ ơn Đấng Sáng Tạo giữa đại ngàn Tây Nguyên hùng vĩ.
.png)
