Hỡi những đứa con của đại ngàn, hãy ngồi nán lại bên bếp lửa đang nổ lách tách, nhấp một ngụm rượu cần thưa thớt, để nghe gió ngàn kể lại câu chuyện của Kòn Cau từ thuở đá chưa mòn, suối chưa cạn. Từ thuở hồng hoang, khi bầu trời và mặt đất dường như còn hòa quyện vào nhau qua những ngọn cây cổ thụ vút cao, Kòn Cau đã biết dựa vào rừng mà sống. Rừng không chỉ là mái nhà che mưa che nắng, không chỉ là nơi cung cấp củ mài, măng đắng để xoa dịu cơn đói, mà rừng còn là đền thiêng, là một kho tàng y dược khổng lồ mà Yàng đã ban tặng.
Kòn Cau có một niềm tin mãnh liệt rằng rễ cây, ngọn cỏ, dòng nước đều mang linh hồn. Sự hiểu biết về thảo mộc chữa bệnh không phải tự nhiên mà có, cũng chẳng phải do học từ những trang sách, mà đó là cả một hành trình Kòn Cau sống, thở và lắng nghe thiên nhiên, lắng nghe lời dạy của Yàng qua từng con vật nhỏ bé nhất.
Các già làng vẫn thường kể cho đám trẻ nghe về cái thuở ban sơ, khi việc sinh nở của đàn bà Kòn Cau là một lằn ranh sinh tử rùng rợn. Ngày ấy, người ta chưa biết cách đỡ đẻ, nhiều người đàn bà phải chịu cảnh rạch bụng, đổi mạng mẹ lấy mạng con. Cho đến một ngày, có một người đàn ông Kòn Cau ngồi khóc bên bờ suối vì xót thương người vợ sắp đến ngày sinh. Tiếng khóc ấy thấu đến tai một con khỉ rừng. Khỉ rừng đã đến gần, chỉ cho người đàn ông những loại thảo mộc thần diệu và cách đun nước uống để sinh nở dễ dàng. Từ dạo đó, Kòn Cau biết cách đỡ đẻ, giữ lại được bao nhiêu sinh mạng. Kòn Cau mang ơn loài khỉ, mang ơn rừng già sâu thẳm.
Lại có sự tích về củ thuốc liền xương, gọi là sơnơm tơrbo nting. Rằng xưa kia, có một thỏ mẹ thấy thỏ con bị gãy chân, thỏ mẹ đau đớn tột cùng, bèn lặn lội băng rừng tìm thuốc. Như có tiếng thì thầm vô hình dẫn lối, thỏ mẹ dừng lại trước một bụi cây nhỏ, cắn lấy củ đắp lên chân thỏ con. Thật kỳ diệu, chân thỏ con liền lại, nhảy nhót tung tăng. Thỏ mẹ vui mừng bỏ quên củ thuốc trên tảng đá. Một Kòn Cau đi rừng tình cờ nhặt được, mang về đắp thử cho người đau, mới hay đó là thần dược nối xương. Từ đó, Kòn Cau biết dùng thảo mộc để cứu mạng nhau.
Hay như câu chuyện của Tung và Tang, hai chàng trai núi rượt theo con nai lạ rồi lạc vào một con suối nước bốc hơi nóng rực nhưng không làm phỏng da thịt, gọi là dà ồs sơnơm. Khi tắm mình dưới dòng suối ấy, mọi vết trầy xước vì gai rừng xé rách da thịt bỗng dưng khép miệng, lành lặn như chưa từng ứa máu. Tung và Tang đã múc thứ nước thiêng ấy mang về bản, cứu sống biết bao sinh mạng.
Qua những huyền tích ấy, ta thấy được một điều thật rõ ràng: Sự hiểu biết về thuốc chữa bệnh của Kòn Cau không phải là thứ ma thuật từ trên trời rơi xuống. Đó là kết quả của một quá trình quan sát, chắt lọc, thử nghiệm bằng chính máu và nước mắt của vô số thế hệ. Thuốc chữa bệnh, mà tiếng Kòn Cau gọi là sơnơm, là sự hòa quyện giữa dược tính của cây cỏ và sự dẫn dắt của tự nhiên.
Thế nhưng, giữa chốn thâm sơn cùng cốc này, lằn ranh giữa thứ thuốc cứu người và thứ tà thuật hại đời lại mỏng manh tựa như sợi tơ nhện giăng ngang lối mòn buổi sớm. Kòn Cau phân biệt rất rõ ràng: chữa bệnh là nương theo dòng chảy của đất trời, còn bùa ngải là sự cưỡng ép và uốn nắn tự nhiên theo lòng tham của con người.
Những bậc thầy lang, hay những bà đỡ là những người được Yàng chọn. Khi họ bước vào rừng hái thuốc, họ không đi lén lút. Họ đường hoàng xin phép rừng. Họ thắp một nhúm lá khô, rầm rì câu khấn: “Ta xin lá này, rễ này để cứu sinh mạng con người, ta không phá rừng, xin Yàng cho phép”. Lời khấn ấy không phải là tà thuật, mà là sự khiêm cung, là thái độ biết ơn của những đứa con bú bầu sữa mẹ thiên nhiên.
Ngược lại, bùa ngải lại là một thế giới tối tăm và đầy những khế ước đáng sợ. Bùa ngải thường được làm từ những loài cây mang độc tính hoặc năng lượng kỳ bí. Kẻ làm ngải không xin phép thiên nhiên để cứu người, mà dùng máu gà, trứng sống, thậm chí là máu của chính mình để nuôi thứ thảo mộc ấy, biến nó thành một sinh thể mang ác ý. Họ pha chế ngải dưới bóng đêm, dưới ánh trăng tà, dùng nó để ếm hại người khác, làm cho kẻ thù điên loạn, ốm đau, hoặc trói buộc tâm trí của một người trong thứ bùa yêu mê muội.
Kòn Cau căm ghét và sợ hãi thứ bùa ngải hại người này. Luật tục Kòn Cau xưa quy định rất nghiêm: kẻ nào dùng tà thuật yểm hại đồng loại sẽ bị coi là tội nhân, bị đuổi khỏi buôn làng, thậm chí phải trả giá bằng mạng sống. Bởi họ tin rằng, kẻ dùng ngải đã phản bội lại Yàng, phá vỡ trật tự thiêng liêng của đại ngàn. Gieo gió ắt gặt bão, kẻ nuôi ngải rồi cũng sẽ bị chính thứ ngải ấy cắn ngược, thân tàn ma dại. Đó là lằn ranh đạo đức vô cùng sắc bén mà tổ tiên đã vạch ra: Cỏ cây là để cứu người, không phải để làm công cụ cho những tà tâm thấp hèn.
Ấy vậy mà, trong cái nhìn của xã hội hiện đại rộn rịp ngoài kia, không ít người lại vô tình hay cố ý đánh đồng mọi tri thức bản địa là mê tín dị đoan. Khi thấy một ông cụ Kòn Cau thổi một luồng khói lá ngải thiêng quanh người bệnh, hay rắc chút tro bếp rầm rì một câu khấn trước khi cho người ốm uống bát nước rễ cây, người ta vội vàng bĩu môi cười cợt. Họ gọi đó là trò lừa bịp, là tà thuật man rợ.
Nhưng họ đâu hiểu rằng, cái lời khấn rầm rì ấy chẳng phải là câu thần chú để gọi ma gọi quỷ. Nó chỉ đơn giản là tiếng lòng biết ơn. Là lời thưa gửi với Yàng rừng, Yàng suối, rằng: “Con xin nương nhờ sinh khí của rừng để cứu lấy người anh em con”. Người xưa không bao giờ đốn một cây thuốc quý mà không để lại một lời tạ ơn. Họ hiểu rằng, thảo mộc chỉ phát huy hết tính dược của nó khi con người có lòng tin và sự hòa hợp với vạn vật.
Mê tín là khi người ta chìm đắm vào sự sợ hãi mù quáng, tin vào việc dùng tà thuật để hãm hại nhau, để cầu danh lợi một cách bất chính. Còn y học cổ truyền của Kòn Cau lại là một kho tàng tri thức khoa học dân gian quý báu. Rễ nghệ giúp liền xương, lá tiêu dại giúp ấm bụng, lá kim tiền thảo tan sỏi thận... tất cả đều là khoa học của đại ngàn. Chỉ khác là khoa học ấy không được viết thành những cuốn sách dày cộp, không được đo đếm trong các phòng thí nghiệm vô trùng, mà nó được truyền miệng qua những câu hát ru, qua những lần dắt tay nhau vạch lá tìm rễ giữa rừng sâu.
Hỡi những người anh em, hãy nhìn nhận lại giới hạn giữa cái thiêng và sự mê lầm. Đừng để cái nhìn hời hợt của thời đại làm phai nhạt đi một di sản vô giá. Kòn Cau đã sinh tồn, đã vượt qua bao cơn bạo bệnh, bao mùa dịch dã giữa chốn sơn lâm chướng khí là nhờ biết dựa vào rừng mà thở, dựa vào lá mà chữa lành. Những bài thuốc sơnơm ấy, cùng với thái độ khiêm cung trước đất mẹ thiên nhiên, sẽ mãi mãi là viên ngọc sáng, là bản hùng ca bi tráng và nhân văn nhất của núi rừng gửi gắm lại cho muôn đời sau. Rừng vẫn đứng đó, bao dung và rộng mở, chỉ chờ con người bước đến với một trái tim thấu hiểu và đôi tay biết trân trọng.
.png)
