Mối tương quan giữa các cộng đồng ngữ hệ Nam Á Nam Cao nguyên với các vương quốc cổ như thế nào ?

Tóm tắt

Bài nghiên cứu này khảo sát mối liên hệ giữa các cộng đồng nói ngữ hệ Nam Á ở Nam Tây Nguyên - đặc biệt các nhánh Nam Bahnaric như Mạ, Kơ Ho/Sre, Mnông, Stiêng, Chrau và một số nhóm lân cận - với bốn truyền thống chính trị - văn hóa cổ: Phù Nam, Chân Lạp, Lâm Ấp và Champa. Luận điểm trung tâm là: không nên hiểu quan hệ này như một quan hệ huyết thống chính trị trực tiếp hay như sự “thuộc về” một vương quốc duy nhất, mà như một mạng tiếp xúc dài hạn giữa đồng bằng - ven biển - cao nguyên. Những cộng đồng Nam Á Nam Tây Nguyên tham gia vào thế giới cổ đại Đông Nam Á thông qua ba cơ chế: cung ứng sản vật rừng và lao động/tri thức sinh thái; tạo hành lang giao thông qua dãy Trường Sơn - cao nguyên - lưu vực Đồng Nai - Mê Kông; và tiếp xúc ngôn ngữ - hôn nhân - nghi lễ với các tầng lớp chính trị Khmer, Cham và các nhóm Austronesian/Chamic.

Về chứng cứ, khảo cổ học và văn khắc cung cấp cơ sở mạnh nhất để nhận diện các trung tâm Phù Nam/Óc Eo, tiền Angkor/Chân Lạp và Champa. Ngôn ngữ học lịch sử giúp xác định vị trí của Nam Bahnaric trong ngữ hệ Nam Á và chỉ ra những vùng tiếp xúc giữa Chamic, Khmer, Katuic và Bahnaric. ADN cổ đại cho thấy lịch sử dân cư Đông Nam Á lục địa gồm nhiều làn sóng và không thể đồng nhất đơn giản “gene = ngôn ngữ = dân tộc”. Vì vậy, bài viết sử dụng cách đọc thận trọng: các nhóm hiện nay không được chiếu thẳng về quá khứ như những “dân tộc nguyên trạng”, nhưng vùng cư trú, ngữ hệ, mô hình sinh kế và mạng trao đổi cho phép nhận diện vai trò cấu trúc của cư dân Nam Á cao nguyên trong tiến trình hình thành các vương quốc cổ.^[1]

1. Phạm vi, thuật ngữ và phương pháp

1.1. “Ngữ hệ Nam Á” trong bối cảnh Nam Tây Nguyên

Trong bài này, “ngữ hệ Nam Á” được dùng theo nghĩa Austroasiatic, không phải “Nam Á” theo nghĩa tiểu lục địa Ấn Độ. Ngữ hệ Nam Á ở Đông Nam Á lục địa bao gồm Khmer, Việt-Mường, Mon, Bahnaric, Katuic, Khmuic, Pearic, Aslian và một số nhánh khác. Riêng Nam Tây Nguyên và vùng rìa Đông Nam Bộ có nhiều nhóm thường được xếp vào cụm Bahnaric, nhất là Nam Bahnaric: Kơ Ho/Sre, Mạ, Mnông, Stiêng và Chrau. Cách phân loại này không đồng nghĩa với một cộng đồng chính trị thống nhất; nó chỉ cho biết những ngôn ngữ có quan hệ lịch sử trong cùng một họ ngôn ngữ.^[3][2]

“Nam Tây Nguyên” trong nghiên cứu này được hiểu rộng: Lâm Đồng, Đắk Nông, nam Đắk Lắk và các dải chuyển tiếp xuống Bình Phước, Đồng Nai, Bình Thuận, Ninh Thuận, Khánh Hòa. Đây không phải ranh giới hành chính cổ đại mà là một vùng sinh thái - giao thương: cao nguyên bazan, thung lũng sông, bìa rừng Trường Sơn, cửa ngõ xuống duyên hải miền Trung và hành lang sang hạ lưu Mê Kông. Chính vị trí “ở giữa” này giúp các nhóm Nam Á Nam Tây Nguyên vừa có tính tự trị làng - rừng, vừa bị lôi kéo vào các mạng quyền lực thấp hơn, dọc theo rìa Champa và Khmer.^[4]

1.2. Năm lớp chứng cứ và nguyên tắc đọc nguồn

Bài nghiên cứu sử dụng năm lớp chứng cứ: (1) khảo cổ học và địa khảo cổ, gồm Óc Eo, Angkor Borei, Vat Phou, Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương và các di tích cao nguyên - Đông Nam Bộ; (2) văn bản Hán, Sanskrit, Chăm cổ và Khmer cổ; (3) ngôn ngữ học lịch sử và tiếp xúc ngôn ngữ; (4) văn hóa - nhân học, đặc biệt cấu trúc làng, nghi lễ, trao đổi rừng - biển; và (5) ADN cổ đại/di truyền dân cư. Mỗi lớp chứng cứ có độ phân giải khác nhau: khảo cổ nhận diện mạng vật chất; văn khắc nhận diện quyền lực và tôn giáo của tầng lớp tinh hoa; ngôn ngữ học tái dựng tiếp xúc lâu dài; nhân học giải thích cơ chế xã hội; ADN cho thấy dòng dân cư nhưng không gọi tên được các “dân tộc” lịch sử.^[29]

Do vậy, bài viết không khẳng định rằng các nhóm Mạ, Kơ Ho, Mnông hay Stiêng hiện nay là “hậu duệ trực tiếp” của một triều đại Phù Nam, Chân Lạp hay Champa. Cách đặt vấn đề chính xác hơn là: vùng Nam Tây Nguyên và các cộng đồng Nam Á của vùng này nằm ở đâu trong hệ sinh thái chính trị - kinh tế của các vương quốc cổ? Họ trao đổi gì, vay mượn gì, bị ghi nhận hoặc bị im lặng trong nguồn nào, và những im lặng ấy nói gì về quan hệ giữa trung tâm thấp và biên viễn cao nguyên?

Lớp chứng cứ	Giá trị chính	Giới hạn khi áp dụng cho Nam Tây Nguyên
Khảo cổ học	Cho biết niên đại, vật chất, tuyến trao đổi, cư trú, đền tháp, mộ táng.	Khó gán trực tiếp di vật cho một nhóm dân tộc hiện nay; nhiều khu cao nguyên chưa được khai quật hệ thống.
Văn bản Hán - Ấn - Chăm - Khmer	Nhận diện tên gọi Phù Nam, Chân Lạp, Lâm Ấp, Campā; quyền lực vua, cống nạp, chiến tranh, tôn giáo.	Thường phản ánh góc nhìn triều đình hoặc tầng lớp tinh hoa, ít ghi chép cư dân rừng - núi bằng tên tự gọi.
Ngôn ngữ học lịch sử	Xác định quan hệ Nam Á/Bahnaric và tiếp xúc Chamic - Khmer - Katuic - Bahnaric.	Niên đại ngôn ngữ thường là khoảng ước lượng, không trùng khít niên đại chính trị.
Nhân học - dân tộc học	Giải thích làng, nghi lễ, trao đổi, quyền lực phi nhà nước, kinh tế rừng.	Tư liệu nhiều khi là thời cận hiện đại, cần thận trọng khi suy ngược về cổ đại.
ADN cổ đại/hiện đại	Cho biết lớp dân cư, di cư, pha trộn, tương quan rộng với nông nghiệp và ngôn ngữ.	Thiếu mẫu trực tiếp từ Nam Tây Nguyên cổ; không được đồng nhất gene với dân tộc hoặc ngôn ngữ.

1.3. Khung lý thuyết: từ “vương quốc” đến mạng trung tâm - biên viễn

Các thuật ngữ “vương quốc”, “đế quốc” hay “nhà nước” dễ tạo ấn tượng rằng Phù Nam, Chân Lạp hoặc Champa là những lãnh thổ có biên giới rõ như quốc gia hiện đại. Trong thực tế Đông Nam Á cổ, quyền lực thường vận hành theo mô hình mạng, với trung tâm nghi lễ - thương mại mạnh, các thủ lĩnh địa phương lệ thuộc lỏng, hành lang sông - biển - núi, và nhiều cộng đồng có khả năng chuyển đổi liên minh. Khái niệm “mandala” không phải công thức vạn năng, nhưng hữu ích để mô tả quyền lực lan tỏa theo quan hệ cống nạp, hôn nhân, nghi lễ và thương mại hơn là kiểm soát lãnh thổ tuyệt đối.^[31]

Trong khung này, các nhóm Nam Á Nam Tây Nguyên không phải “ngoài lịch sử”. Họ có thể ít xuất hiện trong văn khắc vì không phải chủ thể viết chữ Sanskrit, Chăm hay Khmer cổ, nhưng họ giữ vị trí chiến lược trong kinh tế rừng, voi, sáp ong, nhựa thơm, gỗ quý, trầm hương, lâm sản, lối đi núi và tri thức sinh thái. Nhiều quan hệ quyền lực cổ đại vì thế cần được đọc từ phía vật chất và tuyến trao đổi, không chỉ từ tên vua và bia ký.^[13]

2. Nền tảng tiền sử - sơ sử: Nam Á, nông nghiệp và cao nguyên

2.1. Austroasiatic và các tuyến sông Đông Nam Á

Một trong những giả thuyết có ảnh hưởng hiện nay về nguồn gốc và lan tỏa của ngữ hệ Nam Á là mô hình “sông ngòi Đông Nam Á”: các nhóm nói tiền Nam Á có thể gắn với những hành lang sông lớn, nông nghiệp sơ kỳ và các mạng trao đổi từ nam Trung Quốc - bắc Đông Nam Á xuống trung và hạ lưu Mê Kông. Mô hình này không quy mọi cộng đồng Nam Á vào một “dân tộc nguyên thủy” duy nhất, nhưng nhấn mạnh vai trò của sông, thung lũng, đồng bằng và rìa cao nguyên trong việc lan truyền ngôn ngữ, kỹ thuật nông nghiệp và quan hệ xã hội.^[6]

Các nhóm Nam Bahnaric ở Nam Tây Nguyên có vị trí đáng chú ý: họ nằm giữa vùng Khmer hạ lưu Mê Kông, vùng Chamic ven biển và các nhánh Katuic/Bahnaric miền Trung - nam Lào. Cấu trúc ngôn ngữ cho thấy một lịch sử tiếp xúc lâu dài chứ không biệt lập. Sự hiện diện của từ vay mượn, vùng giao thoa âm vị và những mô hình song ngữ/đa ngữ truyền thống cho phép hình dung cao nguyên không phải “vùng rỗng” mà là vùng chuyển tiếp giữa nhiều thế giới ngôn ngữ.^[22]

2.2. ADN cổ đại: nhiều lớp dân cư, không phải một đường thẳng

Các nghiên cứu ADN cổ đại năm 2018 đã làm thay đổi cách nhìn về tiền sử Đông Nam Á. Dữ liệu từ Mán Bạc và một số địa điểm khác cho thấy cư dân nông nghiệp sơ kỳ ở Đông Nam Á lục địa là kết quả pha trộn giữa thành phần liên quan đến nông dân Đông Á phía nam và lớp săn bắt - hái lượm bản địa sâu hơn. Một số mô hình di truyền cho rằng sự lan tỏa ban đầu của các nhóm nông nghiệp này có tương quan rộng với lan tỏa ngôn ngữ Nam Á, nhưng tương quan đó không thể dùng để gọi tên các dân tộc hiện nay.^[7]

Đối với Nam Tây Nguyên, điểm quan trọng là sự thiếu vắng mẫu ADN cổ đại trực tiếp từ các cộng đồng Mạ, Kơ Ho, Mnông, Stiêng trong giai đoạn Phù Nam - Chân Lạp - Champa. Vì vậy, ADN hiện chỉ hỗ trợ ba nhận định rộng: (1) cư dân Đông Nam Á lục địa có lịch sử pha trộn nhiều lớp; (2) nông nghiệp và ngữ hệ Nam Á có thể có quan hệ lịch sử ở cấp vĩ mô; (3) không thể chứng minh bằng ADN rằng một nhóm hiện nay từng “thuộc” Phù Nam hay Champa. Đây là giới hạn học thuật cần nêu rõ để tránh huyền thoại hóa di truyền.

2.3. Cao nguyên như không gian sinh thái - giao thương trước nhà nước

Trước khi các vương quốc cổ xuất hiện trong văn bản Hán và văn khắc Sanskrit, các vùng núi - rừng Trường Sơn và Nam Tây Nguyên đã có cư trú, săn bắt, hái lượm, làm rẫy, khai thác lâm sản và trao đổi với đồng bằng. Không gian này không đối lập hoàn toàn với đồng bằng; nó cung cấp hàng hóa có giá trị cao cho thương mại xa, đồng thời nhận lại muối, kim loại, gốm, đồ trang sức, kỹ thuật và ý tưởng tôn giáo. Những vật phẩm hữu cơ như sáp, nhựa thơm, trầm hương, da thú, ngà, dược liệu thường khó để lại dấu tích khảo cổ trực tiếp, khiến vai trò cao nguyên bị đánh giá thấp nếu chỉ dựa trên di tích gạch đá.

Trong tiến trình lịch sử, chính mô hình trao đổi “hàng rừng - hàng biển - hàng đồng bằng” giúp giải thích vì sao các vương quốc ven biển như Champa và các trung tâm sông Mê Kông như Phù Nam/Chân Lạp luôn cần hậu phương cao nguyên. Nam Tây Nguyên, dù không phải trung tâm viết chữ, là một phần của chuỗi cung ứng cổ đại: từ rừng xuống sông Đồng Nai, sông Bé, Sêrêpốk; từ cao nguyên qua đèo xuống Phan Rang, Nha Trang, Phú Yên, Bình Định; hoặc từ vùng Mnông - Stiêng sang Campuchia đông bắc và hạ lưu Mê Kông.

3. Phù Nam và thế giới Óc Eo: mạng đồng bằng - biển - rừng

3.1. Phù Nam trong nguồn Hán và khảo cổ Óc Eo

Phù Nam xuất hiện chủ yếu qua ghi chép Trung Hoa về một chính thể ở hạ lưu Mê Kông từ khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên. Những ghi chép này nói đến sứ bộ, cống nạp, vua, đô thị, thuyền biển và quan hệ với Ấn Độ; tuy nhiên chúng không phải văn bản nội sinh của cư dân địa phương. Khảo cổ học Óc Eo - Ba Thê, Angkor Borei và các di tích đồng bằng Mê Kông cung cấp cơ sở vật chất cho một thế giới đô thị - thương mại phức tạp: kênh rạch, đền gạch, đồ trang sức, con dấu, tượng Hindu - Phật giáo, gốm, thủy tinh, tiền/huân chương ngoại lai và dấu tích sản xuất.^[11][9]

UNESCO mô tả Óc Eo - Ba Thê là một quần thể khảo cổ có nhiều loại hình di tích: kiến trúc, tôn giáo, mộ táng, cư trú; khu này đã được Việt Nam xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt và đưa vào danh sách dự kiến di sản thế giới. Điều này phản ánh sự thừa nhận rộng rãi rằng Óc Eo là chìa khóa để hiểu Phù Nam và các mạng thương mại Ấn Độ Dương - Biển Đông đầu Công nguyên.^[30][8]

3.2. Vấn đề “Phù Nam là ai?” và vị trí của Nam Á cao nguyên

Nhiều học giả thế hệ cũ, tiêu biểu là Cœdès, xem Phù Nam như một “quốc gia Ấn Độ hóa” sớm của Đông Nam Á. Nghiên cứu sau này, nhất là Vickery, cảnh báo rằng “Phù Nam” là tên ngoại sinh trong nguồn Hán, có thể che phủ nhiều trung tâm và nhiều nhóm ngôn ngữ - tộc người khác nhau. Do Khmer là một ngôn ngữ Nam Á và Chân Lạp/tiền Angkor về sau để lại văn khắc Khmer cổ, một số liên hệ Nam Á của Phù Nam thường được suy đoán theo hướng “tiền Khmer”. Tuy vậy, không thể đồng nhất Phù Nam với Khmer hiện đại hay với bất cứ nhóm Nam Bahnaric Nam Tây Nguyên nào.^[12]

Mối liên hệ hợp lý hơn giữa Phù Nam và Nam Tây Nguyên nằm ở kinh tế - sinh thái. Một cảng thị như Óc Eo không chỉ sống bằng hàng ngoại nhập từ Ấn Độ, Trung Hoa hay thế giới La Mã; nó cần nông sản, gỗ, nhựa, trầm, sáp, ngà, thú rừng, người dẫn đường, thuyền nhỏ, và mạng trung gian từ rừng núi. Các cộng đồng Nam Á ở rìa Đồng Nai - Bình Phước - Đắk Nông - Lâm Đồng có thể nằm trong vành đai cung ứng ấy, dù họ không được ghi tên trong văn bản Hán. Chính sự vắng tên không có nghĩa là vắng mặt: nó cho thấy văn bản cổ ưu tiên ghi vua, sứ bộ và hàng hóa triều cống, ít ghi các cộng đồng sản xuất ở hậu phương.

3.3. Hành lang Đồng Nai - Mê Kông và khả năng kết nối với Nam Tây Nguyên

Từ Nam Tây Nguyên, các dòng sông và thung lũng mở về hai hướng: xuống Đông Nam Bộ - Đồng Nai, và sang Campuchia - hạ lưu Mê Kông. Dù chứng cứ khảo cổ trực tiếp về từng tuyến cụ thể còn phân tán, logic kinh tế cổ đại cho thấy các trung tâm Phù Nam cần mạng hậu phương rộng hơn vùng đầm lầy - cửa biển. Những cộng đồng nói Nam Á ở rìa cao nguyên có thể đóng vai trò “trạm trung gian”: họ không nhất thiết bị Phù Nam cai trị trực tiếp, nhưng sản vật và tuyến giao thương của họ có thể đi vào thị trường Phù Nam.

Quan hệ này khác với quan hệ thần dân - vua. Nó gần với quan hệ trao đổi không cân xứng: thủ lĩnh làng/rừng cung cấp hàng quý hoặc lao động; trung tâm thấp cung cấp đồ kim loại, muối, hạt thủy tinh, vải, biểu tượng tôn giáo và uy tín. Các vật phẩm ngoại lai tìm thấy ở Óc Eo cho thấy đầu mối thương mại xa; sự tồn tại của đầu mối ấy mặc nhiên đòi hỏi các mạng cung ứng nội địa, trong đó vùng cao nguyên giữ vị trí chiến lược.^[10]

4. Chân Lạp và tiền Angkor: nội địa hóa quyền lực Khmer

4.1. Từ Phù Nam sang Chân Lạp: chuyển trọng tâm về nội địa?

Chân Lạp/Zhenla trong nguồn Trung Hoa thường được mô tả như một thế lực kế thừa hoặc lấn át Phù Nam từ thế kỷ VI-VII. Tuy nhiên, cách chia “Thủy Chân Lạp” và “Lục Chân Lạp” trong văn bản Trung Hoa không nên được hiểu như hai quốc gia cứng nhắc. Các nghiên cứu của Jacques và Vickery cho thấy cần đọc Chân Lạp như một quá trình hình thành nhiều trung tâm tiền Angkor, nơi tiếng Khmer cổ và văn khắc Sanskrit - Khmer bắt đầu đóng vai trò rõ hơn.^[15]

Đối với các cộng đồng Nam Á Nam Tây Nguyên, giai đoạn Chân Lạp quan trọng vì nó đánh dấu sự tăng cường của quyền lực Khmer nội địa, từ hạ lưu Mê Kông lên các hành lang cao hơn: trung lưu Mê Kông, Champasak, đông bắc Campuchia và vùng giáp Tây Nguyên. Khmer là một ngôn ngữ Nam Á, nhưng Khmer cổ trong văn khắc thuộc tầng chính trị - tôn giáo khác với các ngôn ngữ Nam Bahnaric. Quan hệ giữa chúng vì vậy là quan hệ họ hàng xa trong ngữ hệ, cộng với tiếp xúc địa lý - chính trị, chứ không phải đồng nhất.

4.2. Vat Phou, Champasak và ngưỡng cửa phía tây của cao nguyên

UNESCO mô tả Vat Phou và cảnh quan Champasak như một cảnh quan văn hóa được quy hoạch theo trục núi - sông, với đền tháp, thủy lợi và các đô thị cổ bên Mê Kông. Đây là một trong những bằng chứng rõ nhất về sự nội địa hóa của thế giới Khmer: quyền lực không chỉ nằm ở cảng biển mà còn gắn với núi thiêng, nguồn nước, kiểm soát lưu vực và đường bộ. Với Nam Tây Nguyên, Champasak và đông bắc Campuchia là cửa ngõ phía tây, nơi các nhóm Bahnaric, Katuic, Khmer và Lào về sau giao thoa lâu dài.^[16]

Một liên hệ đáng chú ý là cách nhà nước Khmer tiền Angkor/Angkor sử dụng cảnh quan núi - nước để hợp thức hóa quyền lực. Nhiều cộng đồng cao nguyên cũng có truyền thống coi núi, rừng, nguồn nước và tổ tiên là trung tâm nghi lễ. Không nên suy diễn rằng tín ngưỡng làng cao nguyên “bắt nguồn” từ Khmer hay ngược lại; nhưng sự tương thích biểu tượng này tạo điều kiện cho trao đổi nghi lễ, tiếp nhận vật phẩm Hindu - Phật giáo, và đặt các làng cao nguyên vào vùng ảnh hưởng lỏng của các trung tâm Khmer.

4.3. Văn khắc Khmer cổ và sự im lặng về cư dân cao nguyên

Văn khắc tiền Angkor thường ghi cúng ruộng, nô lệ đền, chức tước, đất đai, thần linh và phả hệ. Chúng cho thấy một xã hội có tầng lớp tinh hoa và kinh tế đền tháp, nhưng ít khi ghi chi tiết các nhóm rừng - núi bằng tên tự gọi. Khi có những thuật ngữ chỉ người ở biên, nô lệ, người rừng hoặc người ngoài, chúng thường là nhãn quan từ trung tâm, không phải dân tộc danh hiện đại. Vì vậy, không thể tìm “Mạ”, “Kơ Ho” hay “Mnông” trong văn khắc Khmer cổ theo cách trực tiếp; cần tìm dấu vết qua địa danh, sản vật, hành lang, từ vay mượn và cấu trúc trao đổi.^[17]

Từ góc nhìn này, Chân Lạp là cầu nối quan trọng giữa thế giới Nam Á thấp và Nam Á cao: Khmer cổ cung cấp một mô hình chính trị - chữ viết - tôn giáo Nam Á đã nhà nước hóa; các nhóm Nam Bahnaric cung cấp mô hình Nam Á làng - rừng tự trị hơn. Hai mô hình cùng thuộc một phổ lịch sử Đông Nam Á, và sự khác biệt giữa chúng giúp giải thích vì sao cùng một ngữ hệ có thể tạo ra cả đế chế Angkor lẫn các xã hội làng cao nguyên.

5. Lâm Ấp và Champa: ven biển Chamic và hậu phương Nam Á cao nguyên

5.1. Lâm Ấp trong nguồn Hán và vấn đề chuyển hóa thành Champa

Lâm Ấp/Linyi xuất hiện trong nguồn Hán như một chính thể ở vùng Trung Bộ, thường liên quan đến khu vực từ Quảng Bình - Thừa Thiên - Quảng Nam trong các thế kỷ đầu Công nguyên. “Champa” hay Campā về sau xuất hiện rõ trong văn khắc Sanskrit/Chăm và trong nhiều nguồn khu vực. Một vấn đề học thuật quan trọng là không đồng nhất máy móc Lâm Ấp với toàn bộ Champa sau này; Champa là một cấu trúc đa trung tâm, kéo dài theo duyên hải, gồm nhiều tiểu vùng như Amaravati, Vijaya, Kauthara, Panduranga, và luôn có quan hệ với hậu phương núi.^[19]

Không giống Khmer, tiếng Chăm thuộc ngữ hệ Austronesian/Chamic. Điều này tạo nên một cấu trúc khác với Phù Nam/Chân Lạp: tầng ngôn ngữ của tinh hoa Champa là Chamic/Austronesian, nhưng hậu phương phía tây và tây nam của Champa lại có nhiều cộng đồng Nam Á/Bahnaric/Katuic. Do đó, Champa là trường hợp điển hình của tiếp xúc Austronesian - Austroasiatic trên đất liền.

5.2. Sa Huỳnh, duyên hải và nền tảng Chamic

Khảo cổ học thường đặt văn hóa Sa Huỳnh ở duyên hải miền Trung vào bối cảnh tiền Champa, với mộ chum, đồ sắt, trang sức, mạng trao đổi biển và khả năng liên hệ với tổ tiên Chamic/Austronesian. Tuy nhiên, nền tảng này không loại trừ sự tham gia của cư dân Nam Á ở thung lũng và núi phía tây. Duyên hải Champa cần gỗ, voi, trầm hương, lâm sản và đường đi qua đèo; cao nguyên cần muối, đồ sắt, đồ gốm, hạt chuỗi và vật phẩm uy tín. Mối quan hệ này có thể bắt đầu từ trước khi Champa định hình rõ trong văn khắc.^[21][20]

Mỹ Sơn, theo UNESCO, có niên đại từ thế kỷ IV đến XIII, nằm trong thung lũng núi và gắn với lưu vực sông Thu Bồn. Đây là chi tiết địa lý quan trọng: trung tâm tôn giáo Champa không nằm ngay bờ biển mà ở thung lũng sâu, nơi nối đồng bằng Quảng Nam với Trường Sơn. Cấu trúc đó cho thấy Champa không chỉ là “vương quốc biển”; nó là một hệ duyên hải - thung lũng - núi.^[18]

5.3. Tiếp xúc Chamic - Bahnaric/Katuic

Ngôn ngữ học cung cấp bằng chứng sắc nét cho tiếp xúc giữa Chamic và các nhánh Nam Á. Nhiều nghiên cứu về Chamic cho thấy quá trình biến đổi âm vị, từ vựng và cấu trúc do tiếp xúc lâu dài với các ngôn ngữ Môn-Khmer/nam Đông Nam Á lục địa. Ở chiều ngược lại, các nhóm Bahnaric/Katuic trong dải Trường Sơn - Tây Nguyên tiếp nhận từ vay Chamic, đặc biệt ở những lĩnh vực liên quan giao thương, đồ vật, quyền lực và nghi lễ.^[23]

Đây là bằng chứng khó thấy trong văn bản chính trị nhưng rất quan trọng. Một từ vay mượn có thể bền hơn một triều đại: nó chỉ ra tiếp xúc hàng ngày, hôn nhân, chợ phiên, người trung gian, chiến tranh, nô dịch, thương mại và song ngữ. Vì vậy, mối liên hệ giữa Nam Tây Nguyên và Champa có lẽ sâu hơn mối liên hệ với Phù Nam ở một điểm: địa lý Champa tiếp giáp trực tiếp các hành lang núi - biển của miền Trung và nam Trung Bộ, nơi nhiều nhóm Nam Bahnaric sinh sống hoặc di chuyển.

5.4. Nam Tây Nguyên trong hậu phương Champa

Từ Panduranga, Kauthara, Vijaya và Amaravati, các tuyến lên cao nguyên mở qua Ninh Thuận - Lâm Đồng, Khánh Hòa - Đắk Lắk, Phú Yên - Gia Lai, Bình Định - Kon Tum. Ở Nam Tây Nguyên, các nhóm Mạ, Kơ Ho, Mnông có thể liên hệ đặc biệt với vùng Panduranga/Kauthara và các thung lũng xuống Đồng Nai - Bình Thuận. Những quan hệ ấy không nhất thiết là “bị Champa cai trị”; nhiều khả năng đó là quan hệ trao đổi, liên minh, triều cống lỏng, bắt người, hôn nhân thủ lĩnh và cạnh tranh đường rừng.

Trầm hương/eaglewood là ví dụ tiêu biểu. Hardy cho thấy trầm hương có vị trí quan trọng trong kinh tế lịch sử Champa và miền Trung Việt Nam. Sản vật này không thể tách khỏi rừng núi và tri thức bản địa. Nếu Champa là đầu mối xuất khẩu trầm hương, thì các cộng đồng cao nguyên và trung du là những tác nhân không thể thiếu trong chuỗi khai thác, phân loại, vận chuyển và trao đổi.^[14]

6. Thời kỳ trưởng thành của Champa - Angkor và vai trò hành lang Tây Nguyên

6.1. Champa đa trung tâm và “biên giới mềm”

Từ thế kỷ VIII đến XV, Champa không phải một nhà nước đơn tuyến từ bắc xuống nam. Nó gồm nhiều trung tâm ven biển, có lúc liên minh, có lúc cạnh tranh. Điều này làm cho quan hệ với cao nguyên cũng phân mảnh: mỗi cảng, thung lũng hoặc vương triều có mạng hậu phương riêng. Một cộng đồng Nam Á cao nguyên có thể trao đổi với một trung tâm Chăm này, đồng thời liên hệ với Khmer hoặc các nhóm cao nguyên khác. Vì vậy, “liên hệ với Champa” nên hiểu theo vùng: Kơ Ho/Mạ gần Panduranga - Kauthara; Mnông/Stiêng gần Đồng Nai - Mê Kông; Bahnaric bắc hơn gần Amaravati/Vijaya và các hành lang lên Lào.^[24]

Biên giới cổ đại ở đây là “biên giới mềm”: không có cột mốc liên tục, mà có vùng đệm, làng trung gian, hôn nhân và nghĩa vụ trao đổi. Chính vì thế, nhiều cộng đồng cao nguyên có thể vừa độc lập trong làng, vừa tham gia nghi lễ hoặc cống nạp theo mùa cho một trung tâm thấp. Cấu trúc này giải thích vì sao sử liệu triều đình có thể tuyên bố một vùng “thuộc” vương quốc, trong khi thực tế quyền lực hằng ngày vẫn nằm ở thủ lĩnh làng và mạng thân tộc.

6.2. Angkor, Khmer và cạnh tranh đường rừng

Sự trỗi dậy của Angkor từ thế kỷ IX mở rộng quy mô quyền lực Khmer, thủy lợi, đền tháp và mạng cưỡng bức/cống nạp. UNESCO mô tả Angkor là một trong những khu khảo cổ quan trọng nhất Đông Nam Á, rộng khoảng 400 km2, gồm các kinh đô Khmer từ thế kỷ IX đến XV. Dù lõi Angkor ở tây bắc Campuchia, ảnh hưởng của nó lan theo các hành lang Mê Kông, Tonle Sap, đông bắc Campuchia và nam Lào, tức áp sát phía tây Tây Nguyên.^[25]

Trong bối cảnh Champa - Angkor cạnh tranh và giao thương, Nam Tây Nguyên trở thành vùng trung gian giữa hai thế giới: Chamic ven biển phía đông và Khmer nội địa phía tây. Các cộng đồng Nam Á ở đây có thể đóng vai trò người dẫn đường, người cung ứng, đồng minh quân sự, đối tượng bắt nô lệ hoặc nhóm tránh né nhà nước. Mức độ tham gia thay đổi theo thời kỳ và địa phương. Điều chắc chắn là cao nguyên không nằm ngoài cuộc cạnh tranh này; nó là vùng cung cấp voi, lâm sản và hành lang chiến lược.

6.3. Hậu kỳ Champa, Panduranga và chuyển động dân cư

Từ thế kỷ XV trở đi, sau khi Đại Việt chiếm Vijaya (1471), Champa thu hẹp dần về phía nam, đặc biệt Panduranga. Vùng Nam Tây Nguyên - Đông Nam Bộ lúc này càng quan trọng vì nó tiếp giáp các không gian Chăm, Khmer, Việt và các cộng đồng cao nguyên. Các nhóm Mạ, Kơ Ho, Mnông, Stiêng trong sử cận hiện đại xuất hiện rõ hơn trong tư liệu Việt, Pháp và truyền giáo, nhưng điều đó không có nghĩa họ mới xuất hiện; nó chỉ cho thấy từ thời điểm đó họ được ghi chép thường xuyên hơn.^[5]

Một hệ quả dài hạn là tính đa tầng bản sắc. Một làng Kơ Ho hay Mnông có thể giữ ngôn ngữ Nam Á, nghi lễ làng - rừng và cấu trúc thân tộc riêng, đồng thời có truyền thuyết, vật phẩm, từ vay hoặc ký ức trao đổi với Chăm, Khmer, Việt. Sự pha trộn văn hóa này là sản phẩm của hàng thế kỷ tiếp xúc, không nên biến thành tuyên bố bản chất rằng một nhóm “là Chăm” hoặc “là Khmer”.

7. Đối chiếu liên ngành: khảo cổ, ngôn ngữ, văn hóa - nhân học và ADN

7.1. Bảng tiến trình lịch sử và dạng liên hệ có khả năng

Thời đoạn	Trung tâm/vương quốc	Dạng liên hệ với Nam Á Nam Tây Nguyên	Mức chắc chắn
Trước 500 TCN - đầu CN	Tiền nhà nước; Sa Huỳnh; mạng rừng - biển	Trao đổi lâm sản, muối, kim loại; hình thành hành lang núi - biển; tiếp xúc Austronesian - Austroasiatic sơ kỳ.	Trung bình: dựa trên khảo cổ vùng rộng và ngôn ngữ học.
Thế kỷ I-VI/VII	Phù Nam/Óc Eo	Gián tiếp qua hạ lưu Mê Kông, Đồng Nai, Đông Nam Bộ; cung ứng lâm sản và hàng rừng cho cảng thị.	Trung bình-thấp cho nhóm cụ thể; cao cho mạng thương mại chung.
Thế kỷ VI-VIII	Chân Lạp/tiền Angkor	Tiếp giáp phía tây qua Mê Kông, Champasak, đông bắc Campuchia; quan hệ họ hàng xa trong ngữ hệ Nam Á với Khmer.	Trung bình: văn khắc Khmer mạnh, nhưng không nêu nhóm Nam Bahnaric cụ thể.
Thế kỷ II-VII	Lâm Ấp/Champa sớm	Tiếp xúc dọc Trường Sơn và thung lũng Thu Bồn; hậu phương núi của trung tâm Chamic ven biển.	Trung bình: địa lý và ngôn ngữ học hỗ trợ.
Thế kỷ VIII-XV	Champa đa trung tâm và Angkor	Hành lang chiến lược giữa Cham - Khmer; lâm sản, voi, trầm hương; từ vay Chamic/Bahnaric; quan hệ biên giới mềm.	Tương đối cao cho tiếp xúc; thấp nếu muốn xác định quyền cai trị trực tiếp.
Sau XV	Panduranga, Khmer, Việt, thuộc địa	Tư liệu dân tộc học ghi rõ hơn các nhóm Mạ, Kơ Ho, Mnông, Stiêng; ký ức tiếp xúc cổ được tái cấu trúc.	Cao cho hiện đại/cận đại; cần thận trọng khi suy ngược.

7.2. Đối chiếu nguồn theo quốc gia/truyền thống học thuật

Các truyền thống học thuật lớn không hoàn toàn trùng nhau. Trường phái Pháp đầu thế kỷ XX, với Pelliot, Cœdès, Malleret, đặt nền móng văn bản và khảo cổ nhưng đôi khi nhấn mạnh mô hình “Ấn Độ hóa” từ trên xuống. Nghiên cứu Mỹ, Úc, New Zealand và quốc tế sau này, với Stark, Manguin, Higham, Bellwood, Hall, Southworth, thiên về mạng thương mại, khảo cổ định lượng, địa cảnh và đa trung tâm. Học thuật Việt Nam đóng góp khai quật Óc Eo, Sa Huỳnh, Champa và dân tộc học Tây Nguyên. Học thuật Campuchia và nghiên cứu Khmer học nhấn mạnh văn khắc Khmer cổ, quá trình tiền Angkor - Angkor. Ngôn ngữ học quốc tế, nhất là Sidwell, Thurgood, Blust, cung cấp khung phân loại không thể thiếu.^[32]

Khi đối chiếu, điểm đồng thuận mạnh là: Phù Nam/Óc Eo, Chân Lạp/tiền Angkor và Champa đều là các cấu trúc đa mạng, phụ thuộc vào sông - biển - núi; Nam Tây Nguyên là vùng hậu phương sinh thái quan trọng; bằng chứng ngôn ngữ cho thấy tiếp xúc Chamic - Nam Á lâu dài. Điểm còn tranh luận là: mức độ cai trị trực tiếp của từng vương quốc đối với từng nhóm cao nguyên; niên đại tách nhánh chi tiết của Nam Bahnaric; và cách liên hệ ADN cổ đại với ngôn ngữ Nam Á ở cấp vùng nhỏ.

Truyền thống nguồn	Điểm mạnh	Điểm cần hiệu chỉnh khi nghiên cứu Nam Tây Nguyên
Nguồn Hán	Ghi tên Phù Nam, Lâm Ấp, Chân Lạp; cung cấp khung niên đại ngoại giao.	Từ trung tâm Trung Hoa nhìn ra; ít hiểu cấu trúc nội địa và cư dân cao nguyên.
Văn khắc Sanskrit/Chăm/Khmer	Chứng cứ nội sinh của tầng tinh hoa; cho biết vua, đền, thần, đất, cúng tiến.	Ít ghi đời sống làng rừng; tên nhóm có thể là nhãn xã hội, không phải dân tộc danh hiện nay.
Khảo cổ Việt Nam/Campuchia/Lào	Cung cấp vật chất của Óc Eo, Mỹ Sơn, Vat Phou, Angkor Borei, Sa Huỳnh.	Cần thêm khai quật liên vùng cao nguyên - Đông Nam Bộ - duyên hải.
Ngôn ngữ học quốc tế	Tái dựng quan hệ Bahnaric, Chamic, Khmer, Katuic; chỉ ra tiếp xúc lâu dài.	Khó gắn từ vay với sự kiện lịch sử cụ thể nếu thiếu văn bản hỗ trợ.
ADN cổ đại	Cho thấy nhiều lớp dân cư và tương quan rộng với nông nghiệp/ngữ hệ.	Thiếu mẫu Nam Tây Nguyên cổ; nguy cơ suy diễn bản sắc từ gene.

7.3. Hồ sơ các nhóm Nam Á Nam Tây Nguyên trong liên hệ cổ đại

Kơ Ho/Sre và Mạ ở Lâm Đồng - Đồng Nai - Bình Thuận nằm gần các hành lang từ Panduranga/Kauthara lên cao nguyên và từ cao nguyên xuống Đồng Nai. Vì vậy, trong quan hệ với Champa, họ thuộc vùng có khả năng tiếp xúc cao với Chăm Nam Trung Bộ. Với Phù Nam/Óc Eo và Chân Lạp, mối liên hệ có thể gián tiếp qua Đồng Nai - Đông Nam Bộ và qua mạng Khmer về sau. Những điểm này cần kiểm chứng thêm bằng khảo cổ cao nguyên, nhưng phù hợp với địa lý trao đổi.

Mnông và Stiêng ở Đắk Nông, Bình Phước, Đông Nam Bộ và đông bắc Campuchia có vị trí nghiêng về mạng Mê Kông - Đồng Nai hơn. Do đó, họ có khả năng liên hệ với cả Chân Lạp/Khmer lẫn Champa, tùy tiểu vùng. Dữ liệu hiện đại của Việt Nam xếp các ngôn ngữ này vào nhóm Môn-Khmer/Nam Á và ghi nhận phân bố chủ yếu ở vùng cao nguyên - Đông Nam Bộ; đây là cơ sở hiện đại để xác định phạm vi nghiên cứu, không phải bằng chứng trực tiếp cho cổ đại.^[28][27]

Chrau/Chro ở Đồng Nai - Bà Rịa - Bình Phước là một trường hợp quan trọng nhưng thường ít được nhắc trong các câu chuyện về Tây Nguyên. Vị trí rìa Đông Nam Bộ khiến Chrau nằm gần hơn với mạng Phù Nam/Óc Eo và các tuyến sau này của Khmer - Việt - Chăm. Trong phân loại Nam Bahnaric, Chrau cùng Stiêng, Kơ Ho, Mnông, Mạ góp phần tạo một dải ngôn ngữ Nam Á ở phía nam, nối cao nguyên với đồng bằng.

7.4. Bốn vương quốc nhìn từ Nam Tây Nguyên

Vương quốc/truyền thống	Ngôn ngữ/tầng tinh hoa chủ đạo	Liên hệ khả dĩ với Nam Á Nam Tây Nguyên	Nhận định thận trọng
Phù Nam	Chưa xác định chắc; có Sanskrit trong tôn giáo; có khả năng tiền Khmer/Nam Á ở hạ Mê Kông.	Gián tiếp qua kinh tế Óc Eo: lâm sản, tuyến Đồng Nai - Mê Kông, trung gian rừng.	Không có chứng cứ gọi tên Mạ/Kơ Ho/Mnông/Stiêng trong Phù Nam.
Chân Lạp/tiền Angkor	Khmer cổ và Sanskrit; Khmer thuộc Nam Á.	Họ hàng xa trong ngữ hệ; tiếp xúc địa lý qua đông bắc Campuchia, Champasak, Mê Kông.	Không đồng nhất Khmer với Bahnaric; quan hệ chính trị có thể lỏng và theo vùng.
Lâm Ấp	Nguồn Hán; tiền/đầu Chamic ở duyên hải miền Trung.	Tiếp xúc sớm giữa ven biển và Trường Sơn; hậu phương núi cung cấp lâm sản.	Lâm Ấp không nên coi là toàn bộ Champa; cần phân biệt từng giai đoạn.
Champa	Chamic/Austronesian, Sanskrit và Chăm cổ.	Mạnh nhất về địa lý - ngôn ngữ: Chamic tiếp xúc Bahnaric/Katuic; trầm hương, voi, đèo, thung lũng.	Có tiếp xúc sâu nhưng không chứng minh toàn bộ Nam Tây Nguyên bị cai trị trực tiếp.

7.5. Văn hóa - nhân học: làng, rừng và quyền lực phi nhà nước

Các nghiên cứu dân tộc học về cao nguyên Việt Nam nhấn mạnh vai trò của làng như đơn vị xã hội - nghi lễ. Làng không chỉ là nơi cư trú mà còn là cộng đồng pháp lý, kinh tế, tâm linh; nó quản lý đất rừng, quan hệ hôn nhân, nghi lễ nông nghiệp, lễ bỏ mả, trao đổi và xử lý xung đột. So với nhà nước đền tháp ở đồng bằng, xã hội cao nguyên có xu hướng phân tán, linh hoạt và khó bị kiểm soát trực tiếp. Điều này giải thích vì sao các vương quốc cổ cần thủ lĩnh trung gian thay vì quản trị hành chính sâu.^[26]

Scott từng mô tả nhiều cộng đồng vùng cao Đông Nam Á như những xã hội có khả năng tránh né nhà nước thấp, thông qua di chuyển, canh tác rẫy, phân tán cư trú và lựa chọn liên minh. Dù không nên áp dụng mô hình này một cách tuyệt đối cho mọi nhóm Nam Tây Nguyên, nó giúp cân bằng cách đọc “trung tâm luận”: cao nguyên không chỉ là đối tượng bị cai trị; nó cũng có năng lực mặc cả, rút lui, liên minh và tái định vị trước Champa, Khmer hoặc Việt.

7.6. ADN và bản sắc: những gì có thể và không thể nói

ADN cổ đại cho biết Đông Nam Á lục địa không phải một khối dân cư đơn nhất. Sự hình thành cư dân hiện nay bao gồm lớp săn bắt - hái lượm, lớp nông dân Đông Á phía nam, các dòng di cư muộn hơn liên quan Tai-Kadai, Hán, Austronesian, Nam Á và trao đổi Ấn Độ Dương. Đối với các vương quốc cổ, ADN có thể giúp phát hiện pha trộn Nam Á - Ấn Độ - Đông Á ở một số mẫu khảo cổ, nhưng việc quy mẫu đó cho “Phù Nam” hay “Champa” cần bối cảnh khảo cổ cụ thể.

Trong phạm vi câu hỏi của bài này, kết luận ADN thận trọng là: các cộng đồng Nam Á Nam Tây Nguyên có khả năng mang những lớp di truyền lâu đời của Đông Nam Á lục địa và có thể liên quan rộng đến lịch sử lan tỏa nông nghiệp - Nam Á; nhưng hiện chưa có chuỗi mẫu cổ đủ dày để nói họ là hậu duệ sinh học trực tiếp của cư dân Phù Nam, Chân Lạp hay Champa. Bản sắc lịch sử cần được dựng bằng nhiều nguồn, trong đó ngôn ngữ và văn hóa không thể bị giản lược vào gene.

8. Kết luận: mô hình liên hệ theo tiến trình lịch sử

8.1. Tóm lược theo bốn kết luận chính

9. Các cộng đồng Nam Á Nam Tây Nguyên không phải ngoại vi bất động mà là tác nhân của mạng rừng - sông - biển. Vai trò của họ thể hiện rõ nhất trong lâm sản, hành lang, tri thức sinh thái và tiếp xúc ngôn ngữ.

10. Với Phù Nam, liên hệ chủ yếu là gián tiếp qua mạng Óc Eo - Đồng Nai - Mê Kông; bằng chứng không cho phép đồng nhất các nhóm Nam Bahnaric hiện nay với Phù Nam.

11. Với Chân Lạp, liên hệ vừa là họ hàng xa trong ngữ hệ Nam Á với Khmer, vừa là tiếp xúc địa lý qua Mê Kông - Champasak - đông bắc Campuchia. Nhưng Khmer cổ và Bahnaric là hai nhánh, hai mô hình xã hội khác nhau.

12. Với Lâm Ấp/Champa, liên hệ mạnh nhất và trực tiếp nhất vì Champa là cấu trúc ven biển cần hậu phương cao nguyên. Tiếp xúc Chamic - Bahnaric/Katuic thể hiện qua địa lý, lâm sản, đường đèo, từ vay và mô hình biên giới mềm.

Nhìn theo tiến trình, vai trò của Nam Tây Nguyên thay đổi từ hậu phương trao đổi tiền nhà nước, sang vùng cung ứng cho Phù Nam/Óc Eo, rồi thành biên giới mềm giữa Khmer và Chamic, cuối cùng trở thành vùng ghi chép rõ hơn trong thời hậu Champa - Khmer - Việt - thuộc địa. Mỗi giai đoạn để lại dấu vết khác nhau: vật chất ở khảo cổ, tên gọi trong văn bản, lớp vay mượn trong ngôn ngữ, và ký ức trong dân tộc học.

8.2. Mô hình tổng hợp

Có thể hình dung mối liên hệ bằng mô hình ba vòng. Vòng thứ nhất là vòng sinh thái: rừng, núi, sông, sản vật và làng. Vòng thứ hai là vòng trao đổi: muối, kim loại, hạt chuỗi, vải, trầm, voi, sáp, đồ gốm, người trung gian. Vòng thứ ba là vòng quyền lực - biểu tượng: vua, đền, thần Ấn Độ giáo/Phật giáo, chữ viết, cống nạp, hôn nhân, chiến tranh. Các cộng đồng Nam Á Nam Tây Nguyên chủ yếu nằm ở giao điểm vòng một và vòng hai; đôi khi họ bị kéo vào vòng ba, nhưng hiếm khi trở thành chủ thể viết văn khắc.

Vì vậy, đóng góp lịch sử của họ không nên tìm bằng cách hỏi “họ thuộc vương quốc nào?”, mà nên hỏi “vương quốc nào phụ thuộc vào họ, qua tuyến nào, bằng sản vật nào, với mức kiểm soát nào?”. Câu hỏi thứ hai phù hợp hơn với dữ liệu khảo cổ, ngôn ngữ và nhân học hiện có.

8.3. Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Khảo cổ liên vùng: cần khai quật có hệ thống ở Đắk Nông, Lâm Đồng, Bình Phước, Đồng Nai và các đèo xuống Ninh Thuận - Bình Thuận - Khánh Hòa để nối dữ liệu cao nguyên với Óc Eo và Champa.

• Địa hóa vật liệu: phân tích nguồn gốc hạt chuỗi, kim loại, gốm, nhựa thơm hóa thạch và dấu vết thực vật để xác định tuyến trao đổi.

• Ngôn ngữ học tiếp xúc: lập bản đồ từ vay Chamic - Khmer - Bahnaric - Katuic theo trường nghĩa thương mại, nghi lễ, quyền lực và sinh thái.

• ADN cổ đại có đạo đức nghiên cứu: chỉ nên tiến hành khi có sự đồng thuận cộng đồng, bảo vệ di sản nhân cốt và diễn giải chống định mệnh luận gene.

• Sử truyền khẩu: ghi chép truyền thuyết, địa danh, nghi lễ và ký ức trao đổi của Mạ, Kơ Ho, Mnông, Stiêng, Chrau để đối thoại với khảo cổ và ngôn ngữ học.

Danh mục hình ảnh sử dụng trong tài liệu

Hình	Mô tả	Tác giả/Nguồn	Giấy phép
1-2	Di tích Nam Linh Sơn, Óc Eo	Sgnpkd, Wikimedia Commons	CC BY-SA 4.0
3	Vat Phou, Champasak, Lào	Pierre André Leclercq, Wikimedia Commons	CC BY-SA/GFDL
4	Thánh địa Mỹ Sơn, Việt Nam	Philip Nalangan, Wikimedia Commons	CC BY 4.0
5	Người K'Ho/Kơ Ho ở Gia Bắc	Sgnpkd, Wikimedia Commons	CC BY 4.0
6	Nhà truyền thống M'Nông Gar	DXLINH, Wikimedia Commons	CC BY-SA/GFDL

Chú thích nguồn

Các số trong ngoặc vuông trên thân bài là ký hiệu chú thích tĩnh. Cách làm này tránh lỗi render footnote tự động giữa các phần mềm, nhưng vẫn giữ đầy đủ nguồn theo tinh thần Chicago Notes-Bibliography.

1. O. W. Wolters, History, Culture, and Region in Southeast Asian Perspectives, rev. ed. (Ithaca, NY: Southeast Asia Program Publications, Cornell University, 1999), 27-40; Michael Vickery, “Funan Reviewed: Deconstructing the Ancients,” Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 90-91 (2003-2004): 101-143.

2. Paul Sidwell, “Classification of Mainland Southeast Asian Austroasiatic Languages,” in The Languages and Linguistics of Mainland Southeast Asia: A Comprehensive Guide, ed. Paul Sidwell and Mathias Jenny (Berlin: De Gruyter Mouton, 2021), 179-206.

3. Paul Sidwell, “Genetic Classification of the Bahnaric Languages: A Comprehensive Review,” Mon-Khmer Studies 32 (2002): 1-24; Dorothy M. Thomas, Proto South Bahnaric: A Reconstruction of a Mon-Khmer Language of Indo-China (Canberra: Pacific Linguistics, 1979).

4. Gerald Cannon Hickey, Sons of the Mountains: Ethnohistory of the Vietnamese Central Highlands to 1954 (New Haven: Yale University Press, 1982); Oscar Salemink, The Ethnography of Vietnam's Central Highlanders: A Historical Contextualization, 1850-1990 (Honolulu: University of Hawai'i Press, 2003).

5. Gerald Cannon Hickey, Sons of the Mountains: Ethnohistory of the Vietnamese Central Highlands to 1954 (New Haven: Yale University Press, 1982); Oscar Salemink, The Ethnography of Vietnam's Central Highlanders: A Historical Contextualization, 1850-1990 (Honolulu: University of Hawai'i Press, 2003).

6. Paul Sidwell and Roger Blench, “The Austroasiatic Urheimat: The Southeastern Riverine Hypothesis,” in Dynamics of Human Diversity: The Case of Mainland Southeast Asia, ed. N. J. Enfield (Canberra: Pacific Linguistics, 2011), 317-345; Paul Sidwell, “The Austroasiatic Central Riverine Hypothesis,” Journal of Language Relationship 4 (2010): 117-134.

7. Mark Lipson et al., “Ancient Genomes Document Multiple Waves of Migration in Southeast Asian Prehistory,” Science 361, no. 6397 (2018): 92-95; Hugh McColl et al., “The Prehistoric Peopling of Southeast Asia,” Science 361, no. 6397 (2018): 88-92.

8. UNESCO World Heritage Centre, “Oc Eo - Ba The Archaeological Site,” Tentative Lists, submitted by Viet Nam, 2022, accessed May 28, 2026.

9. Pierre-Yves Manguin, “The Archaeology of Fu Nan in the Mekong River Delta: The Óc Eo Culture of Viet Nam,” in Arts of Ancient Viet Nam: From River Plain to Open Sea, ed. Nancy Tingley (New York: Asia Society; Houston: Museum of Fine Arts, 2009), 100-118; Louis Malleret, L'Archéologie du delta du Mékong, 4 vols. (Paris: École française d'Extrême-Orient, 1959-1963).

10. Miriam T. Stark, “The Transition to History in the Mekong Delta: A View from Cambodia,” International Journal of Historical Archaeology 2, no. 3 (1998): 175-204; Miriam T. Stark, “Angkor Borei and the Archaeology of Cambodia's Mekong Delta,” in Art and Archaeology of Fu Nan: Pre-Khmer Kingdom of the Lower Mekong Valley, ed. James C. M. Khoo (Bangkok: Orchid Press, 2003), 87-106.

11. George Cœdès, The Indianized States of Southeast Asia, trans. Susan Brown Cowing (Honolulu: University of Hawai'i Press, 1968), 36-72; Paul Pelliot, “Le Fou-nan,” Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 3 (1903): 248-303.

12. Vickery, “Funan Reviewed,” 101-143.

13. Kenneth R. Hall, Maritime Trade and State Development in Early Southeast Asia (Honolulu: University of Hawai'i Press, 1985), 55-98; Andrew Hardy, “Eaglewood and the Economic History of Champa and Central Vietnam,” in Champa and the Archaeology of Mỹ Sơn (Vietnam), ed. Andrew Hardy, Mauro Cucarzi, and Patrizia Zolese (Singapore: NUS Press, 2009), 107-126.

14. Kenneth R. Hall, Maritime Trade and State Development in Early Southeast Asia (Honolulu: University of Hawai'i Press, 1985), 55-98; Andrew Hardy, “Eaglewood and the Economic History of Champa and Central Vietnam,” in Champa and the Archaeology of Mỹ Sơn (Vietnam), ed. Andrew Hardy, Mauro Cucarzi, and Patrizia Zolese (Singapore: NUS Press, 2009), 107-126.

15. Michael Vickery, Society, Economics, and Politics in Pre-Angkor Cambodia: The 7th-8th Centuries (Tokyo: Centre for East Asian Cultural Studies for UNESCO, Toyo Bunko, 1998); Claude Jacques, “Funan, Zhenla: The Reality Concealed by These Chinese Views of Indochina,” in Early South East Asia: Essays in Archaeology, History and Historical Geography, ed. R. B. Smith and W. Watson (New York: Oxford University Press, 1979), 371-379.

16. UNESCO World Heritage Centre, “Vat Phou and Associated Ancient Settlements within the Champasak Cultural Landscape,” World Heritage List, no. 481, accessed May 28, 2026; ICOMOS, Vat Phou (Laos), No. 481rev: Advisory Body Evaluation (Paris: ICOMOS, 2001).

17. Michael Vickery, Society, Economics, and Politics, 95-167; Dominic Goodall and Kunthea Chhom, “The Old Khmer Epigraphic Record and the History of Early Cambodia,” in The Angkorian World, ed. Mitch Hendrickson, Miriam T. Stark, and Damian Evans (London: Routledge, 2023), 121-143.

18. UNESCO World Heritage Centre, “My Son Sanctuary,” World Heritage List, no. 949, accessed May 28, 2026.

19. William A. Southworth, “The Coastal States of Champa,” in The Cham of Vietnam: History, Society and Art, ed. Bruce M. Lockhart and Tran Ky Phuong (Singapore: NUS Press, 2011), 20-41; Arlo Griffiths et al., “The Inscriptions of Campā at the Museum of Cham Sculpture in Đà Nẵng,” Études thématiques 1 (2012).

20. Peter Bellwood, First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective (Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2013), 223-249; Charles Higham, Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor (Bangkok: River Books, 2014), 241-268.

21. Graham Thurgood, From Ancient Cham to Modern Dialects: Two Thousand Years of Language Contact and Change (Honolulu: University of Hawai'i Press, 1999); Robert Blust, “The Austronesian Settlement of Mainland Southeast Asia,” Papers in Austronesian Linguistics 3 (1994): 25-83.

22. Paul Sidwell, “Mon-Khmer Subgrouping and the Chamic Contact Hypothesis,” in Papers from the Eighth Annual Meeting of the Southeast Asian Linguistics Society, ed. Marlys A. Macken (Tempe: Arizona State University, 2002), 113-128; Thurgood, From Ancient Cham to Modern Dialects, 47-90.

23. Paul Sidwell, “Mon-Khmer Subgrouping and the Chamic Contact Hypothesis,” in Papers from the Eighth Annual Meeting of the Southeast Asian Linguistics Society, ed. Marlys A. Macken (Tempe: Arizona State University, 2002), 113-128; Thurgood, From Ancient Cham to Modern Dialects, 47-90.

24. Southworth, “The Coastal States of Champa,” 20-41; Andrew Hardy, Mauro Cucarzi, and Patrizia Zolese, eds., Champa and the Archaeology of Mỹ Sơn (Vietnam) (Singapore: NUS Press, 2009).

25. UNESCO World Heritage Centre, “Angkor,” World Heritage List, no. 668, accessed May 28, 2026; Roland Fletcher et al., “The Water Management Network of Angkor, Cambodia,” Antiquity 82, no. 317 (2008): 658-670.

26. James C. Scott, The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia (New Haven: Yale University Press, 2009), 1-63; Salemink, Ethnography of Vietnam's Central Highlanders, 35-75.

27. General Statistics Office of Viet Nam, Completed Results of the 2019 Viet Nam Population and Housing Census (Hanoi: Statistical Publishing House, 2020); Committee for Ethnic Minority Affairs and General Statistics Office, Basic Characteristics of 54 Ethnic Minorities in 2019 (Hanoi, 2020).

28. Committee for Ethnic Minority Affairs and General Statistics Office, Basic Characteristics of 54 Ethnic Minorities in 2019; Nhan Dan, “S'tieng Ethnic Group,” special feature based on CEMA/GSO data, accessed May 28, 2026.

29. Lipson et al., “Ancient Genomes,” 92-95; McColl et al., “Prehistoric Peopling,” 88-92. For methodological caution on linking genes, languages, and ethnicity, see Patrick V. Kirch, On the Road of the Winds: An Archaeological History of the Pacific Islands before European Contact, rev. ed. (Berkeley: University of California Press, 2017), 27-35, for a comparative archaeological discussion of such correlations.

30. Nguyen Khac Su et al., “Memory of Oc Eo Ancient City and Funan Kingdom in Light of Archaeological Discoveries,” Russian Journal of Vietnamese Studies 8, no. 4 (2024): 47-63; UNESCO World Heritage Centre, “Oc Eo - Ba The Archaeological Site.”

31. Wolters, History, Culture, and Region, 16-30; Stanley J. Tambiah, World Conqueror and World Renouncer: A Study of Buddhism and Polity in Thailand against a Historical Background (Cambridge: Cambridge University Press, 1976), 102-131.

32. For historiographic comparison, see Cœdès, Indianized States; Vickery, Society, Economics, and Politics; Manguin, “Archaeology of Fu Nan”; Stark, “Angkor Borei”; Southworth, “Coastal States of Champa”; Sidwell, “Classification.”

Tài liệu tham khảo chọn lọc

Bellwood, Peter. First Migrants: Ancient Migration in Global Perspective. Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2013.

Blust, Robert. “The Austronesian Settlement of Mainland Southeast Asia.” Papers in Austronesian Linguistics 3 (1994): 25-83.

Cœdès, George. The Indianized States of Southeast Asia. Translated by Susan Brown Cowing. Honolulu: University of Hawai'i Press, 1968.

Fletcher, Roland, Damian Evans, Christophe Pottier, and others. “The Water Management Network of Angkor, Cambodia.” Antiquity 82, no. 317 (2008): 658-670.

General Statistics Office of Viet Nam. Completed Results of the 2019 Viet Nam Population and Housing Census. Hanoi: Statistical Publishing House, 2020.

Goodall, Dominic, and Kunthea Chhom. “The Old Khmer Epigraphic Record and the History of Early Cambodia.” In The Angkorian World, edited by Mitch Hendrickson, Miriam T. Stark, and Damian Evans, 121-143. London: Routledge, 2023.

Griffiths, Arlo. “Early Indic Inscriptions of Southeast Asia.” In Writing for Eternity: A Survey of Epigraphy in Southeast Asia, edited by Daniel Perret, 1-31. Paris: EFEO, 2018.

Hall, Kenneth R. Maritime Trade and State Development in Early Southeast Asia. Honolulu: University of Hawai'i Press, 1985.

Hardy, Andrew. “Eaglewood and the Economic History of Champa and Central Vietnam.” In Champa and the Archaeology of Mỹ Sơn (Vietnam), edited by Andrew Hardy, Mauro Cucarzi, and Patrizia Zolese, 107-126. Singapore: NUS Press, 2009.

Hardy, Andrew, Mauro Cucarzi, and Patrizia Zolese, eds. Champa and the Archaeology of Mỹ Sơn (Vietnam). Singapore: NUS Press, 2009.

Hickey, Gerald Cannon. Sons of the Mountains: Ethnohistory of the Vietnamese Central Highlands to 1954. New Haven: Yale University Press, 1982.

Higham, Charles. Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor. Bangkok: River Books, 2014.

Jacques, Claude. “Funan, Zhenla: The Reality Concealed by These Chinese Views of Indochina.” In Early South East Asia: Essays in Archaeology, History and Historical Geography, edited by R. B. Smith and W. Watson, 371-379. New York: Oxford University Press, 1979.

Lipson, Mark, Olivia Cheronet, Swapan Mallick, and others. “Ancient Genomes Document Multiple Waves of Migration in Southeast Asian Prehistory.” Science 361, no. 6397 (2018): 92-95.

Malleret, Louis. L'Archéologie du delta du Mékong. 4 vols. Paris: École française d'Extrême-Orient, 1959-1963.

Manguin, Pierre-Yves. “The Archaeology of Fu Nan in the Mekong River Delta: The Óc Eo Culture of Viet Nam.” In Arts of Ancient Viet Nam: From River Plain to Open Sea, edited by Nancy Tingley, 100-118. New York: Asia Society; Houston: Museum of Fine Arts, 2009.

McColl, Hugh, Fernando Racimo, Lasse Vinner, and others. “The Prehistoric Peopling of Southeast Asia.” Science 361, no. 6397 (2018): 88-92.

Pelliot, Paul. “Le Fou-nan.” Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 3 (1903): 248-303.

Salemink, Oscar. The Ethnography of Vietnam's Central Highlanders: A Historical Contextualization, 1850-1990. Honolulu: University of Hawai'i Press, 2003.

Scott, James C. The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia. New Haven: Yale University Press, 2009.

Sidwell, Paul. “Genetic Classification of the Bahnaric Languages: A Comprehensive Review.” Mon-Khmer Studies 32 (2002): 1-24.

Sidwell, Paul. “Mon-Khmer Subgrouping and the Chamic Contact Hypothesis.” In Papers from the Eighth Annual Meeting of the Southeast Asian Linguistics Society, edited by Marlys A. Macken, 113-128. Tempe: Arizona State University, 2002.

Sidwell, Paul. “Classification of Mainland Southeast Asian Austroasiatic Languages.” In The Languages and Linguistics of Mainland Southeast Asia: A Comprehensive Guide, edited by Paul Sidwell and Mathias Jenny, 179-206. Berlin: De Gruyter Mouton, 2021.

Sidwell, Paul, and Roger Blench. “The Austroasiatic Urheimat: The Southeastern Riverine Hypothesis.” In Dynamics of Human Diversity: The Case of Mainland Southeast Asia, edited by N. J. Enfield, 317-345. Canberra: Pacific Linguistics, 2011.

Southworth, William A. “The Coastal States of Champa.” In The Cham of Vietnam: History, Society and Art, edited by Bruce M. Lockhart and Tran Ky Phuong, 20-41. Singapore: NUS Press, 2011.

Stark, Miriam T. “The Transition to History in the Mekong Delta: A View from Cambodia.” International Journal of Historical Archaeology 2, no. 3 (1998): 175-204.

Stark, Miriam T. “Angkor Borei and the Archaeology of Cambodia's Mekong Delta.” In Art and Archaeology of Fu Nan: Pre-Khmer Kingdom of the Lower Mekong Valley, edited by James C. M. Khoo, 87-106. Bangkok: Orchid Press, 2003.

Thomas, Dorothy M. Proto South Bahnaric: A Reconstruction of a Mon-Khmer Language of Indo-China. Canberra: Pacific Linguistics, 1979.

Thurgood, Graham. From Ancient Cham to Modern Dialects: Two Thousand Years of Language Contact and Change. Honolulu: University of Hawai'i Press, 1999.

UNESCO World Heritage Centre. “Angkor.” World Heritage List, no. 668. Accessed May 28, 2026.

UNESCO World Heritage Centre. “My Son Sanctuary.” World Heritage List, no. 949. Accessed May 28, 2026.

UNESCO World Heritage Centre. “Oc Eo - Ba The Archaeological Site.” Tentative Lists, Viet Nam, 2022. Accessed May 28, 2026.

UNESCO World Heritage Centre. “Vat Phou and Associated Ancient Settlements within the Champasak Cultural Landscape.” World Heritage List, no. 481. Accessed May 28, 2026.

Vickery, Michael. Society, Economics, and Politics in Pre-Angkor Cambodia: The 7th-8th Centuries. Tokyo: Centre for East Asian Cultural Studies for UNESCO, Toyo Bunko, 1998.

Vickery, Michael. “Funan Reviewed: Deconstructing the Ancients.” Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 90-91 (2003-2004): 101-143.

Wolters, O. W. History, Culture, and Region in Southeast Asian Perspectives. Rev. ed. Ithaca, NY: Southeast Asia Program Publications, Cornell University, 1999.