Cha Jacques Dournes và công trình về miền cao nguyên

Cha Jacques Dournes (1922-1993) là một nhân vật đặc biệt, được biết đến như một nhà truyền giáo và nhà dân tộc học lỗi lạc, người đã dành phần lớn cuộc đời mình để nghiên cứu và sống cùng các tộc người bản xứ ở Tây Nguyên Việt Nam.

I. Cuộc đời của Cha Jacques Dournes

Jacques Dournes sinh năm 1922 trong một gia đình tư sản và có một tuổi thơ chăm học. Sau khi tốt nghiệp tú tài triết học và toán học năm 1940, ngài vào Đại chủng viện Versailles. Năm 1945, ngài được thụ phong linh mục cho Hội Thừa sai Paris (MEP) với mong muốn đến những vùng đất xa xôi và gặp gỡ những nền văn hóa khác biệt.

Thời gian truyền giáo tại Tây Nguyên (1946-1968):
- 1946-1954: Cha Dournes dành tám năm truyền giáo giữa tộc người Sré (Cơ Ho). Trong thời gian này, ngài đã xuất bản một cuốn từ điển tiếng Sré vào năm 1949 và tham gia vào ủy ban phiên âm chính thức ngôn ngữ Sré.
- 1955-1968: Sau khi Đông Dương thuộc Pháp kết thúc và Tây Nguyên nằm dưới sự kiểm soát hành chính của Việt Nam Cộng hòa, Cha Dournes chuyển đến sống và làm việc tại Cheo Reo, thuộc giáo phận Kontum, giữa tộc người Jrai (Jarai). Ngài đã dành 13 năm ở đây, biến công việc truyền giáo thành một cách tiếp cận dân tộc học sâu sắc. Chính trong giai đoạn này, ngài đã phát triển niềm đam mê nghiên cứu ngôn ngữ, văn học truyền miệng, thần thoại và thực vật học của người Jrai.
- Năm 1963: Ngài xuất bản tác phẩm thần học đầu tiên của mình, "Dieu aime les païens" (Thiên Chúa yêu thương những người ngoại giáo).
- Năm 1964: Ngài xuất bản một cuốn từ điển tiếng Jrai.
- Năm 1968: Ngài trở về Paris để bảo vệ luận án tiến sĩ "Bois-Bambou, aspect végétal de l'univers Jörai" (Gỗ-Tre, khía cạnh thực vật trong vũ trụ Jörai) tại EPHE.

Trở về Pháp và sự nghiệp nghiên cứu (1970-1993):
- Năm 1970, Cha Dournes trở về Pháp vĩnh viễn và bắt đầu làm việc tại CNRS (Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia) từ năm 1972 đến 1987. Mặc dù rời xa cuộc sống truyền giáo, ngài vẫn giữ mối liên hệ với Hội Thừa sai Paris.
- Ngài qua đời vào năm 1993.

Cha Dournes được coi là một nhà dân tộc học đặc biệt, với 25 năm nghiên cứu thực địa, kiến thức bách khoa về các xã hội mà ngài nghiên cứu và khả năng thông thạo ngôn ngữ xuất sắc. Ngài là một trong những bậc thầy về dân tộc học Đông Nam Á.

II. Những công trình và di sản về người Tây Nguyên

Cha Jacques Dournes đã để lại một di sản đồ sộ với khoảng 250 tác phẩm, bao gồm các công trình thần học và đặc biệt là các nghiên cứu dân tộc học chuyên sâu về các tộc người bản xứ Tây Nguyên, chủ yếu là người Sré và Jrai.

Các công trình nổi bật:
- Từ điển và nghiên cứu ngôn ngữ:
- Từ điển tiếng Sré (1949).
- Từ điển tiếng Jrai (1964).
- Những công trình này không chỉ giúp hiểu biết về ngôn ngữ mà còn là nền tảng cho các nghiên cứu sâu hơn về văn hóa.
- "Coordonnées: structures jörai familiales et sociales" (Tọa độ: Cấu trúc gia đình và xã hội Jörai) (1972): Đây là một tác phẩm lớn phác thảo các phong tục và tập quán của người Jrai.
- "Pötao: une théorie du pouvoir chez les Indochinois jörai" (Pötao: Một lý thuyết về quyền lực trong xã hội Jörai ở Đông Dương) (1977): Đây là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của ngài, phân tích hệ thống chính trị của các tù trưởng Jrai, đối lập với các nhà nước ở vùng đồng bằng. Tác phẩm này khám phá cách quyền lực chính trị gắn liền với văn hóa, xã hội và tôn giáo của người Jrai. Andrew Hardy đã tái đọc và đưa ra những phân tích mới về ý nghĩa, vai trò và trách nhiệm của Pötao, một từ gợi lên "chúa tể và chủ nhân" trong tiếng Chăm.
- Nghiên cứu về văn học truyền miệng và thần thoại: Cha Dournes đặc biệt quan tâm đến chức năng của các câu chuyện thần thoại trong chiều kích tiên tri và sự xuyên suốt của trí tưởng tượng Jrai. Ngài đã tham gia vào các cuộc tranh luận về "Mythologiques" của Lévi-Strauss vào những năm 1960.
- Thực vật học dân tộc (Ethnobotany): Luận án tiến sĩ của ngài, "Bois-Bambou, aspect végétal de l'univers Jörai", cho thấy sự quan tâm sâu sắc của ngài đến mối quan hệ giữa con người và thực vật trong văn hóa Jrai. Ngài nhấn mạnh rằng vùng Tây Nguyên không thể tồn tại nếu thiếu rừng, vì nền văn minh Jrai là một nền văn minh của thực vật.
- Các ghi chép và nhật ký truyền giáo: Những cuốn sổ tay của Cha Dournes chứa đựng những ghi chép về trải nghiệm hàng ngày, các hoạt động hướng đạo với thanh niên Jrai, cùng với các bản phác thảo, bản đồ và ảnh chụp, minh chứng cho sự đa dạng trong hoạt động truyền giáo và nghiên cứu của ngài.

Di sản và ảnh hưởng:

Cha Dournes được coi là một "nhà dân tộc học đi chân trần" (Barefoot Anthropologist) vì cách tiếp cận thực địa sâu sắc và sự hòa nhập hoàn toàn vào cuộc sống của các tộc người bản xứ. Ngài không chỉ là một nhà truyền giáo mà còn là một nhà khoa học được công nhận bởi các nhà thần học và nhân học hàng đầu thời bấy giờ.

Công trình của ngài đã cung cấp những hiểu biết sâu sắc về văn hóa, xã hội, ngôn ngữ và tôn giáo của các tộc người Tây Nguyên, đặc biệt là người Jrai. Ngài đã giúp phân tích, dịch thuật và truyền tải các thực hành văn hóa của người Jrai, góp phần phát triển kiến thức về các tộc người sinh sống trong khu vực này.

Mặc dù có những tranh cãi về vai trò của nhân học trong các cuộc chiến tranh Đông Dương, công trình của Cha Dournes vẫn được đánh giá cao vì sự nghiêm túc trong nghiên cứu và cái nhìn độc đáo về các tộc người bản xứ. Ngài đã thể hiện sự tôn trọng sâu sắc đối với các nền văn hóa đã đón tiếp ngài, và công việc của ngài là minh chứng cho một tình yêu lớn lao dành cho con người.

Nguồn tham khảo: irfa.paris; adextra-mission.com; cnrs.fr; missionsetrangeres.com; berose.fr; ehess.fr.

Nguồn: https://www.koncauhe.info.vn
Ngày truy cập: 3/6/2026