Kìa ánh lửa bập bùng giữa gian nhà dài thênh thang vách nứa, mùi khói thông già quyện cùng hương men rượu cần r’nơm ngây ngất bước qua từng kẽ liếp. Ngoài kia, màn sương mù buông lút đỉnh Lang Biang, thác Đạ Đờn cuộn sóng gầm vang khúc ca hồng hoang muôn thuở. Già làng ngồi xếp bằng trên chiếc chiếu mây cổ, tay nâng cần trúc chạm vào ché rượu mẹ, mắt ngước nhìn lên xà nhà treo gùi tổ tiên, nơi bóng đêm và ánh lửa giao hòa. Tiếng chiêng sáu ngân lên từng nhịp trầm hùng, đưa tâm hồn những người con xứ núi xuôi dòng thời gian trở về buổi bình minh lập địa. Trong không gian linh thiêng ấy, câu hỏi về lẽ sống, về cội rễ làm người lại vang vọng tha thiết: Hiếu thảo hay thảo kính cha mẹ theo văn hóa Kòn Cau thực sự là gì?
Với người Kòn Cau — những đứa con của Bảy (Kòn Poh), dòng dõi của đại ngàn Nam Tây Nguyên bao gồm người Mạ, người K’Ho (Sre, Cil, Làc, Nồp, Ryông...), người M’Nông, Chrau — đạo hiếu không phải là những tín điều ghi trên thẻ tre, giấy mực, cũng chẳng phải mớ lý thuyết luân lý trừu tượng nơi phố thị. Đạo hiếu nơi đây là mạch máu nóng chảy rần rật trong lồng ngực, là hơi thở phập phồng của rừng già, là sự quy phục trật tự vũ trụ mà Thần linh Ndu đã định sẵn. Hiếu thảo là sự biết ơn cội nguồn, là sợi dây thiêng liêng buộc chặt con người với đấng sinh thành, với tổ tiên (mò pàng), với cộng đồng buôn làng (ƀòn) và trời đất bao la.
Bơnổ
òr nău, Kòn Cau he; |
II. NGUỒN GỐC THIÊNG VÀ ƠN SINH THÀNH TRONG VŨ TRỤ QUAN
Trong vũ trụ quan cổ sơ bảy tầng của Kòn Cau, con người sinh ra không phải do ngẫu nhiên trôi dạt. Thần linh tối cao Ndu đã lấy đất sét nhào nặn nên xương thịt, lấy cây tre làm mẫu hình cho các khớp xương, rồi nhồi nhét linh hồn (hwềng, soàn) và ban hơi thở sinh khí vào lồng ngực. Nhưng để trao ban sự sống hữu hình ấy vào cõi trần gian (dunia), Yàng đã trao quyền năng thiêng liêng cho Người Mẹ (Me) và Người Cha (Bàp). Cha mẹ chính là nhịp cầu hữu hình nối kết bàn tay sáng tạo của Thần linh với kiếp nhân sinh.
Bun
mơ kòn Yàng dê klăc mhàm; |
Trong tiếng Kòn Cau, từ «Me» (Mẹ) mang một nội hàm siêu việt. «Me» vừa là mẹ hiền ruột thịt, vừa là cội rễ, gốc rễ của sự sống («ggu me», «tờm me»), là dòng sông mẹ nuôi sống buôn làng («dà me»), là giống lúa mẹ tròn đầy («kòi me»), là đất mẹ bao la («mè ù, mè tiah»). Người mẹ mang nặng đẻ đau chín tháng mười ngày, đối diện với lằn ranh sinh tử giữa chòi sinh (kò) để đưa giọt máu của dòng tộc chào đời. Người cha («Bàp») là trụ chống trời vững chãi, là bàn tay vung xà-gạc phạt rẫy, bẫy thú, mang muối hạt cá khô từ đồng bằng về nuôi đàn con thơ. Cha mẹ thay mặt Yàng để dạy con từng bước đi đầu tiên:
Yàng
cih dơ jơng lòt brê, |
Bởi vậy, thảo kính cha mẹ trong tâm thức Kòn Cau trước hết là sự tôn nhận trật tự tạo hóa. Kẻ nào bất hiếu, chối bỏ cha mẹ hay buông lời hỗn hào, kẻ đó không chỉ phạm tội với đấng sinh thành mà đã phạm vào điều cấm kỵ (wèr) nghiêm trọng nhất đối với Yàng, làm đứt gãy sợi dây linh thiêng nối mình với cội nguồn vũ trụ.
III. LỜI ĂN TIẾNG NÓI VÀ ĐẠO LÀM CON: KÍNH SỢ GIA PHONG NƠI MÁI NHÀ DÀI
Đạo thảo kính của Kòn Cau thấm đẫm vào từng cử chỉ thường nhật, từng lời ăn tiếng nói, từng cách xưng hô dưới mái nhà sàn dài (hìu ròt). Trong luật tục và phong tục tập quán (Gùng đơs pơnđik), sự vâng lời và kính trọng cha mẹ được răn dạy nghiêm cẩn từ tấm bé:
Ờ
đòm bơr me, bơsàp; |
Người Kòn Cau dạy con đạo hiếu bắt đầu từ đôi tai biết lắng nghe («bồ tồr»). Đôi tai là cửa ngõ của tâm trí, tai có lắng nghe lời cha mẹ thì lòng mới mở ra sự khôn ngoan, chân mới không bước lầm vào hố sâu bẫy đá. Đứa con có hiếu là đứa con biết vâng phục lời giáo huấn của cha mẹ, noi gương cụ kỵ tổ tiên: «He kòn đòm yau, he sau đòm pàng, he kòn kơ me, he rơhàng kơ bàp» (Con cái noi gương người xưa, cháu chắt bắt chước tổ tiên, con là của mẹ, vườn tược là của cha).
Nét đẹp xưng hô tôn kính và thân phận «Kon Plai»
Trong ngôn ngữ Kòn Cau, sự thảo kính còn thể hiện ở quy tắc xưng hô thiêng liêng. Con cái tuyệt đối không bao giờ được gọi thẳng tên húy của cha mẹ, ông bà. Khi một người con xây dựng gia đình, người con dâu hay con rể bước vào nhà chồng/vợ được gọi bằng danh xưng trìu mến: «Kon Plai» — nghĩa là «Hoa trái được sinh ra». Chàng rể, nàng dâu không phải là kẻ xa lạ, mà là cành hoa, trái ngọt được cha mẹ đối ngẫu nâng niu, dưỡng dục thành người rồi trao tặng cho gia đình mình. Đáp lại, người con rể và con dâu phải tôn kính cha mẹ bằng đại từ tôn quý «y» hoặc «đi», không bao giờ gọi tên tục.
Khi cha mẹ đã sinh thành con cái, cộng đồng cũng thể hiện sự kính trọng tuyệt đối bằng cách gọi cha mẹ theo tên của người con đầu lòng: «Mè K’Dong» (Mẹ của K’Dong), «Bàp K’Tàng» (Bố của K’Tàng). Đó là sự tôn vinh tột bậc thiên chức làm cha làm mẹ, khẳng định rằng ơn sinh thành dưỡng dục là vinh dự cao quý nhất trước mặt Thần linh và buôn làng.
Hạt cơm nuôi dưỡng và lòng kính trọng trong bữa ăn
Bữa cơm gia đình dưới mái nhà dài là khoảnh khắc thiêng liêng biểu hiện đạo hiếu. Từng hạt gạo trắng (phe) hay hạt nếp dẻo (kòi mbar) là kết tinh của mồ hôi cha mẹ đổ trên nương rẫy, là ân ban của Yàng Kòi. Khi ngồi ăn cơm cùng cha mẹ già, con cháu chỉ được nói những lời thơm thảo, nhã nhặn, hòa thuận; tuyệt đối cấm kỵ nói lời gắt gỏng, cãi cọ hay nhắc đến những loài thú ô uế. Người Kòn Cau tin rằng: Cơm vào miệng là lúc thần linh và công ơn cha mẹ đang nuôi dưỡng thân xác; buông lời bất kính khi đang ăn cơm cha mẹ nấu chẳng khác nào hành động phỉ báng đấng sinh thành và khước từ ân huệ của trời đất.
IV. CON CÁI LÀM NỞ MÀY NỞ MẶT CHA MẸ VÀ DÒNG HỌ
Trong chiều sâu minh triết của Kòn Cau, đạo hiếu không dừng lại ở sự phụng dưỡng miếng cơm manh áo lúc xế bóng hay lời thưa gửi lễ phép nơi gian bếp. Đạo hiếu đạt đến tột đỉnh linh thánh khi người con trưởng thành trở thành niềm kiêu hãnh rạng ngời, làm nở mày nở mặt đấng sinh thành, làm rạng danh gia đình và dòng tộc giữa cộng đồng buôn làng. Người Kòn Cau quan niệm rằng, thân xác và sự sống của người con là bảo chứng danh dự của cha mẹ. Một người con khôn ngoan, tháo vát, dũng mãnh và đạo đức chính là bông hoa ngát hương, là hạt lúa mẩy vàng đền đáp công lao trời biển của mẹ cha.
Gĭt
mă kòn sròng, gĭt ròng kòn gờt; |
Người con trai biết vung sà-gạc («ngkơr ywăs») băng rừng mở rẫy, săn thú dữ bảo vệ làng buôn, biết đối đáp phân xử việc buôn («đơs cha»), biết giữ lời thề son sắt; người con gái thạo việc cào cỏ («ngkơr kau»), dệt nên những tấm chăn ồi hoa văn rực rỡ, khéo giữ ngọn lửa bếp ấm nồng — đó là hình ảnh người con hiếu nghĩa vẹn toàn. Khi người con bước đi giữa buôn làng với tư thế hiên ngang, đức độ và tài giỏi («cau jăk, cau chài»), buôn làng đều ngợi khen, ánh mắt ngưỡng mộ ấy chiếu tỏa niềm vinh hạnh tột cùng lên mái đầu bạc của cha mẹ: «Mpờl bồ cau ñŏ, mpờl sõ cau gờm» (Thấy đầu con người ta mỉm cười khâm phục, thấy tóc con người ta rộn rã mừng vui). Ngược lại, đứa con bất hảo, lười biếng, trộm cắp, bội ước hay vi phạm luân lý là vết nhơ muôn đời, là nhát dao đâm nát tâm can mẹ cha: «Ɓàs bơne kòn me, ƀàs bơne kòn kwăng» (Hổ nhục cho lòng mẹ, xấu hổ thẹn thùng cho bậc trưởng bối gia phong). Sự báo hiếu chân thực nhất chính là sống một đời công chính, can trường để nâng cao vị thế và danh dự của cha mẹ trước cõi trần gian và trước mặt Thần linh Ndu.
Sự tương đồng kỳ diệu với nền văn hóa Do Thái cổ truyền
Khi đối chiếu chiều kích báo hiếu này của Kòn Cau với nền văn hóa Do Thái cổ đại trong Kinh Thánh Cựu Ước, ta kinh ngạc nhận ra một sự tương đồng sâu sắc, bộc lộ rõ nét «Hạt Giống Lời» (Semina Verbi) đã được Thiên Chúa gieo mầm nơi muôn dân từ thuở hồng hoang. Cả hai nền văn hóa đều là những cộng đồng «quy thần» (lấy Thần linh làm trung tâm tuyệt đối), nơi danh dự gia tộc và đạo hiếu gắn liền với nếp sống khôn ngoan, công chính của con cái.
Trong ngôn ngữ Hebrew của người Do Thái, động từ truyền lệnh trong Điều Răn Thứ Tư: «Kabod et avikha v'et immekha» (Hãy thảo kính cha mẹ — Xh 20, 12; Đnl 5, 16) bắt nguồn từ căn ngữ K-B-D (Kabod / Kavod), nghĩa đen nguyên thủy là «sức nặng», «sự tôn quý», «vinh quang rạng rỡ». Thảo kính cha mẹ trong tâm thức Do Thái không chỉ là sự vâng phục đơn thuần, mà là đem lại «sức nặng danh dự» và «vinh quang» cho cha mẹ trước mặt cộng đồng và Thiên Chúa. Một người con sống bất hảo làm cho danh giá cha mẹ bị «nhẹ đi» (bị khinh dể), trong khi người con công chính, thành đạt làm cho đấng sinh thành được rạng rỡ, tôn quý trước toàn dân.
Dòng văn chương Khôn Ngoan của Kinh Thánh Do Thái vang vọng y hệt những câu Đơs pơnđik của núi rừng Tây Nguyên. Sách Châm Ngôn liên tục khẳng định niềm hạnh phúc tột bậc của cha mẹ khi con cái thành nhân:
«Con
khôn ngoan làm cho người cha được hỷ hoan nở mặt
nở mày, |
Sự gặp gỡ giữa Kòn Cau và Do Thái làm bừng sáng mầu nhiệm Hạt Giống Lời: Đấng Tạo Hóa từ ngàn xưa đã đặt để trong trái tim con người cảm thức thiêng liêng rằng, sự báo hiếu viên mãn nhất chính là sự vinh hiển của nhân cách. Khi người con Kòn Cau noi gương tổ tiên («jăk đòm lài, chài đòm yau»), sống can trường, đức hạnh, làm vẻ vang nếp nhà sàn dài, họ không chỉ báo hiếu cha mẹ trần thế mà còn làm rạng danh Đấng Tạo Hóa Yàng Ndu. Nền tảng ấy đã được kiện toàn tuyệt mỹ nơi Đức Giêsu Kitô trong Tân Ước — Người Con Chí Hiếu đã hoàn tất đạo làm con bằng việc vâng phục và tôn vinh Chúa Cha qua cả cuộc đời hiến dâng trọn vẹn: «Lạy Cha, Con đã tôn vinh Cha trên mặt đất, bằng cách hoàn tất công trình Cha đã giao phó cho Con» (Ga 17, 4).
V. GÙI CỦI NGHĨA TÌNH VÀ SỰ PHỤNG DƯỠNG KHI CHA MẸ VỀ GIÀ
Đạo hiếu của người Kòn Cau không chỉ dừng lại ở danh dự gia phong mà được khắc tạc thành những hành động phụng dưỡng cụ thể, mộc mạc mà cảm động đến rơi nước mắt. Một trong những phong tục đẹp nhất, biểu tượng rực rỡ nhất cho lòng hiếu thảo chính là tục «Boh lòng poh» và «Boh lòng pe jơ̆t» (Xếp củi nghĩa tình dâng cha mẹ).
Kờñ
sa biap păl lòt tăm brê, |
Sau khi kết hôn và lập gia đình, bổn phận đầu tiên của người con gái và con trai là lo cho cha mẹ già. Người con vào tận rừng sâu, lội qua bao con suối, trèo qua bao vách đá để đẵn những thân cây dẻ, cây sau, cây dầu khô chắc nịch. Từng khúc củi được đẽo gọt phẳng phiu, xếp ngay ngắn thành từng gùi nặng trĩu. Con số 7 («Boh lòng poh») và con số 30 («Boh lòng pe jơ̆t») là những con số tròn đầy viên mãn trong vũ trụ quan. Hàng chục gùi củi tình nghĩa ấy được con cháu gùi về, chất cao ngay ngắn trước hàng hiên nhà cha mẹ. Ý nghĩa của đống củi ấy thiêng liêng biết bao: Đó là ngọn lửa sưởi ấm tấm lưng còng cọc của mẹ, xua tan cái lạnh thấu xương của sương muối mùa đông trên mái nhà già nua; đó là lời thề son sắt của con cái rằng ngọn lửa gia phong của cha mẹ sẽ không bao giờ tàn lụi.
Chăm sóc thảo dược và hạt gạo dắt lưng («Lòt pơl»)
Khi cha mẹ già yếu ốm đau, đạo hiếu biến thành tình yêu thương chăm sóc tận tụy. Con cái không quản ngại trèo đèo lội suối tìm thảo dược miền cao: cạo vỏ cây r’sôi hay bẻ đọt dã quỳ (mang linh) sắc nước cho cha mẹ ấm bụng; tìm củ nghệ rừng (sơnơm tơrbo nting) hòa mật ong rừng trị cơn đau bao tử; lấy lá đinh lăng, vỏ bưởi, sả rừng đun nồi nước xông hơi giải cảm; tìm tổ kiến rừng trị tan máu tụ bầm tím. Con cái tự tay nấu chén cháo nóng chua («pòr àp») bón từng thìa cho cha mẹ.
Trong những năm tháng hạn hán mất mùa, khi lúa trong bồ cạn kiệt, người con Kòn Cau sẵn sàng cất bước đi «Lòt pơl» (đi làm thuê, đi đổi lúa gạo) ở những làng buôn xa xôi hàng chục cây số đường rừng. Họ làm lụng cật lực, nhịn đói nhịn khát để dành dụm từng gùi gạo dắt lưng mang về nuôi dưỡng cha mẹ già và đàn con nhỏ. Tấm lòng hiếu thảo ấy thuần khiết như dòng suối đầu nguồn, bền bỉ như đá tảng ngàn năm.
VI. KHI BÓNG CHIỀU TÀ NGẢ VỀ CHÂN NÚI: ĐẠO HIẾU LÚC LÂM CHUNG VÀ SỰ HIỆP THÔNG MIÊN VIỄN
Đạo thảo kính cha mẹ của người Kòn Cau đạt đến đỉnh cao thiêng liêng nhất trong giây phút cha mẹ tàn hơi thở và bước qua thế giới bên kia. Với người Kòn Cau, chết không phải là hết, mà là «lĭk rê» — trở về quê hương thật sự (tiah tờm) dưới cõi Brah Ting / Làng Ƀồc. Do đó, việc phụng dưỡng lúc lâm chung và lo liệu tang ma là nghĩa vụ thiêng liêng tối thượng.
Giờ phút lâm chung («Kơ̆p nhơm») và nghi lễ tiễn biệt
Khi cha mẹ hấp hối, con cháu tề tựu đông đủ quanh giường bệnh. Người con hiếu thảo được cử ngồi ôm lấy thân xác cha mẹ («cau ăt jơng đơng bồ tăc nhơm»), ân cần xoa bóp tay chân từ đầu ngón tay ngón chân lên đến ngực cổ, truyền hơi ấm của tình ruột thịt. Con cháu thực hiện nghi thức «lùp yồn», gọi tên cha mẹ trong nghẹn ngào để dẫn đường cho linh hồn không bị lạc lối giữa chốn u minh, lắng nghe những lời trăng trối di nguyện cuối cùng.
Khi cha mẹ trút hơi thở cuối cùng, con cái dùng nước suối thanh khiết nấu lá thơm lau rửa thi thể, mặc cho cha mẹ tấm áo thổ cẩm đẹp nhất, đeo chuỗi cườm (ñòng) và vòng bạc quý giá. Con trai khỏe mạnh vào rừng hạ cây đại thụ, đục rỗng thân cây làm cỗ quan tài («kơbăng») vững chắc như ngôi nhà che mưa chở nắng dưới cõi âm. Con cái chia sẻ của cải («boh chơ̆t»): dâng chăn mền, nồi đồng, bát đĩa, gùi lúa, ché rượu tiễn cha mẹ về thế giới vĩnh hằng.
Chăm sóc mộ phần và sự nối kết muôn đời
Sau khi đưa cha mẹ an nghỉ nơi sườn đồi nghĩa trang làng, trọn vẹn 7 ngày liên tiếp, mỗi ngày con cái đều mang cơm nóng, nước trong ra mộ để cúng và «trò chuyện» cùng cha mẹ («tăm pơrno me bàp»). Người con dâu, con gái cắt tóc để tang («ròng sõ tơ bồl ndrèng»), giữ trọn đạo hiếu trong suốt thời gian mãn tang (từ 1 đến 3 năm). Vào ngày mãn tang, con cháu tổ chức nghi lễ hiến tế tạ ơn («tờs ntìng / tờs ƀồc» — nói lời từ biệt với hài cốt) để báo cáo với buôn làng và tạ ơn cha mẹ.
Đặc biệt, trong mọi dịp lễ hội quan trọng của làng hay gia đình, khi khui ché rượu cần dâng lên Yàng, giọt rượu thiêng đầu tiên luôn được rảy xuống đất để kính nhớ cha mẹ, tổ tiên. Cha mẹ dù đã khuất bóng nơi trần thế nhưng linh hồn vẫn luôn đồng hành, che chở, chúc phúc cho mùa màng và con cháu: «Me bàp lòt pàng, Yàng lòt còp» (Cha mẹ về giúp đỡ, Thần linh về viếng thăm).
VII. VỌNG KHÚC SỬ THI: HẠT GIỐNG HIẾU KÍNH KÒN CAU ĐƯỢC KIỆN TOÀN TRONG ÁNH SÁNG TIN MỪNG
Nhìn lại toàn bộ kho tàng văn hóa và tín ngưỡng cổ truyền Kòn Cau, ta bồi hồi nhận ra rằng đạo thảo kính cha mẹ chính là một «Hạt Giống Lời» (Semina Verbi) vô giá mà Đấng Tạo Hóa đã gieo mầm nơi tâm hồn người miền thượng từ thuở hồng hoang. Người Kòn Cau xưa tuy chưa được nghe Lời Mặc Khải thành văn, nhưng bằng ánh sáng của lương tri tự nhiên và cảm thức siêu việt, họ đã sống trọn vẹn tinh thần thảo hiếu mà Đấng Sáng Tạo mong muốn.
Khi Tin Mừng của Đức Giêsu Kitô đến với cao nguyên đại ngàn, đạo hiếu Kòn Cau không hề bị xóa bỏ hay bài trừ, mà trái lại, được thanh tẩy, nâng cao và kiện toàn rực rỡ. Lời răn dạy cổ xưa của cha ông bên bếp lửa gặp gỡ chan hòa với Điều Răn Thứ Tư của Thiên Chúa: «Ngươi hãy thảo kính cha mẹ, để được sống lâu và hạnh phúc trên mặt đất» (Xh 20, 12; Ep 6, 2-3). Tinh thần hiếu đạo Kòn Cau được nâng lên thành mối dây liên đới thiêng liêng trong Thân Thể Mầu Nhiệm, nơi sự sống không bao giờ mất đi mà chỉ được biến đổi trong vinh quang của Đấng Phục Sinh.
Đêm đã về khuya, ngọn lửa giữa nhà dài dần lắng lại thành lớp than hồng đỏ rực ấm nồng. Tiếng già làng ngừng lại nhưng lời ca sử thi vẫn còn âm vang mãi giữa vòm thông reo gió núi. Đạo hiếu thảo kính cha mẹ theo văn hóa Kòn Cau là như thế đó: Là ngọn lửa sưởi ấm ngàn năm không bao giờ tắt, là gùi củi nghĩa tình chất cao trước hiên nhà, là nhân cách rạng ngời làm nở mày nở mặt mẹ cha và dòng tộc, là chén cơm thơm dâng bậc sinh thành, là lời ăn tiếng nói vâng phục khiêm cung, và là lời nguyện cầu hiệp thông son sắt đời đời. Di sản ấy mãi mãi là linh hồn thiêng liêng của đại ngàn, là niềm tự hào sáng ngời dẫn đường cho thế hệ con cháu Kòn Cau hôm nay và mãi mãi mai sau bước đi giữa đất trời bao la.
 |
| Hình ảnh nguồn AI |
.png)
