Giữa những dãy núi trùng điệp của Nam Tây Nguyên, nơi rừng già nối tiếp rừng già, nơi con suối chảy qua những buôn làng và khói bếp chiều bay lên dưới mái nhà dài, người Kòn Cau từ bao đời đã sống với một thế giới vừa gần gũi vừa huyền nhiệm. Đối với người xưa, cuộc sống của con người không chỉ có những gì nhìn thấy bằng mắt, nghe thấy bằng tai, mà còn có một thế giới vô hình luôn hiện diện bên cạnh con người. Trong thế giới ấy có Yàng, có những thần linh bảo trợ sự sống, nhưng cũng có những thế lực tối tăm mà người Kòn Cau gọi là “Cà”.
Người xưa nhìn cuộc đời bằng kinh
nghiệm của núi rừng. Khi mùa màng tốt tươi, người
khỏe mạnh, gia đình bình an, họ tin rằng con người đang
sống thuận hòa với Yàng và với trật tự của trời
đất. Nhưng khi bệnh tật kéo đến, khi một người chết
bất thường, khi mùa màng thất bát hay tai họa liên tiếp
xảy ra, họ lại tự hỏi: thế lực nào đang làm cho cuộc
sống đảo lộn? Từ những nỗi sợ và những điều chưa
thể lý giải ấy hình thành nên quan niệm về “Cà”,
tức những thế lực dữ, quỷ thần và những điều đem
đến bất an cho con người.
Trong các công trình điền dã và khảo cứu về cư dân miền thượng Nam Việt Nam, những câu chuyện về ma lai, người ma hay cau cà cũng từng được nhắc đến như một phần của đời sống tinh thần và nỗi sợ trong xã hội cổ truyền. Khi đặt những quan niệm ấy bên cạnh niềm tin Kinh Thánh về sự dữ và ma quỷ, chúng ta có thể nhìn thấy rõ hơn cách con người từ xa xưa đã cố gắng nhận biết bóng tối đang hiện diện trong cuộc đời mình, đồng thời tìm kiếm một sức mạnh lớn hơn để bảo vệ sự sống.
Trong thế giới tinh thần của Kòn Cau, Yàng và Cà không phải là một. Yàng là tên gọi dành cho thần linh và Đấng Tối Cao, trong đó có Ndu, Đấng được nhìn nhận như nguồn sức mạnh tối cao. Yàng gắn với sự sống, điều thiện, sự ngay thẳng, trật tự và sự hài hòa của trời đất. Khi cầu xin những điều tốt lành, người ta hướng về Yàng. Khi làm lễ, dâng rượu cần hay hiến tế vật nuôi, những lễ vật ấy được dâng cho Yàng.
Còn “Cà” lại mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Đó là cách gọi những thế lực dữ, quỷ thần và những sức mạnh mà người xưa tin rằng có thể làm tổn thương con người. Cà có thể gây bệnh, đem đến tai họa, làm mất mùa, khiến gia súc chết, làm con người hoảng sợ hoặc dẫn đến những cái chết bất thường. Vì thế, người xưa không gọi Cà là Yàng. Một bên thuộc về sự sống và điều lành, một bên gắn với bóng tối và sự dữ. Nếu Yàng được kính trọng và cầu xin, thì Cà bị tránh né, xua đuổi và chống lại.
Trong những câu chuyện truyền thống, Cà không chỉ là một hình ảnh chung chung. Người Kòn Cau còn kể về nhiều dạng Cà khác nhau. Có những thế lực dữ được gọi chung là Cà Kơh, thường được xem là những sức mạnh chuyên gây hại cho con người. Có Cà Briêng, hay còn được gọi trong một số cách kể là Yàng Briang, gắn với những cái chết dữ và những câu chuyện đầy ám ảnh. Trong trí tưởng tượng dân gian, nó có hình dạng kỳ dị, có đầu giống ngựa, thân giống chim, đôi cánh dài và màu sắc đỏ như lửa. Người ta kể rằng nó thường xuất hiện quanh những cái chết bất thường, rình rập người sống và ám ảnh những nơi có tang ma.
Ngoài ra còn có những dạng Cà nhỏ hơn như Cà Nềt, Cà Ràc, được hình dung như những bóng ma đói hoặc những thế lực quấy nhiễu cuộc sống hằng ngày. Chúng có thể làm người đang ngủ gặp bóng đè, khiến con người sợ hãi, hoặc được cho là gây hại cho mùa màng và vật nuôi. Những câu chuyện ấy được truyền từ đời này sang đời khác, hòa vào tiếng kể của người già bên bếp lửa và trở thành một phần ký ức của buôn làng.
Rừng già cũng là nơi gắn với những câu chuyện về Cà. Những cây cổ thụ lớn, những khu rừng rậm ít người lui tới, những vực nước sâu thẳm như ƀòn dà đều được người xưa xem là những nơi có thể ẩn chứa thế lực vô hình. Bởi vậy, khi đi qua những nơi ấy, người ta thường giữ thái độ kính sợ, không tùy tiện xúc phạm hay làm những điều bị xem là cấm kỵ.
Nhưng điều đáng chú ý là trong quan niệm Kòn Cau, người ta không coi Cà như một vị thần để thờ phụng và cầu xin ban ơn. Người xưa không dâng lễ vật cho Cà để đổi lấy sự bình an. Trâu, dê, vịt, rượu cần và những lễ vật quý giá đều hướng về Yàng. Khi đối diện với sự dữ, con người tìm đến sức mạnh của Yàng để được che chở.
Bởi vậy, trong những lúc buôn làng gặp tai họa hoặc con người cảm thấy bị thế lực dữ đe dọa, người ta dùng cây nêu thiêng, các linh vật, những nghi thức truyền thống và lời cầu khẩn để xin Yàng đẩy lùi bóng tối. Đó là cách người xưa tìm lại sự bình an giữa một thế giới mà họ cảm nhận luôn có những sức mạnh vô hình đang chuyển động.
Từ quan niệm về Cà, chúng ta cũng gặp một hình ảnh khác thường xuất hiện trong các tài liệu về cư dân miền thượng, đó là “ma lai”, hay người ma, cau cà. Ma lai không hoàn toàn giống với Cà. Nếu Cà được hình dung chủ yếu như một thế lực quỷ thần thuộc thế giới vô hình, thì ma lai lại thường gắn với một con người cụ thể trong buôn làng.
Theo những câu chuyện dân gian được ghi lại, người bị nghi là ma lai có thể là một người bình thường nhưng bị cho rằng đã bị ma quỷ ám hoặc học tà thuật. Người ta tin rằng ban đêm linh hồn của người ấy có thể rời khỏi thân xác, đi gây hại cho người khác, ăn nội tạng, đem bệnh tật hoặc dẫn đến cái chết. Những câu chuyện ấy tạo nên một nỗi sợ rất lớn, bởi điều đáng sợ không còn chỉ ở trong rừng sâu hay nơi vực nước mà có thể được cho là đang ở ngay trong buôn làng, giữa những con người quen biết nhau.
Cà và ma lai vì thế có điểm giống nhau. Cả hai đều được dùng để giải thích những tai họa mà con người thời xưa chưa có cách hiểu khác. Khi một người đang khỏe mạnh bỗng nhiên chết, khi bệnh lạ xuất hiện, khi mùa màng thất bát hoặc tai họa liên tiếp xảy ra, người ta có thể nghĩ đến sự can thiệp của thế lực dữ. Những niềm tin ấy cũng có thể làm cho người trong cộng đồng trở nên dè chừng và nghi ngờ nhau.
Tuy nhiên, Cà và ma lai vẫn khác nhau. Cà thuộc về thế giới quỷ thần và những sức mạnh siêu nhiên. Ma lai lại được gắn với một con người cụ thể, người bị cộng đồng nghi ngờ là đã mang hoặc sử dụng sức mạnh tà ác. Vì thế, cách đối phó cũng khác nhau. Trước Cà, người ta tìm đến Yàng, cây nêu, nghi lễ và lời cầu xin sự che chở. Trước một người bị nghi là ma lai, cộng đồng có thể đưa vấn đề ra trước những người có uy tín và xử lý theo luật tục của buôn làng, thậm chí có thể phạt vạ, cách ly hoặc trục xuất nếu người ấy bị kết luận là gây nguy hiểm cho cộng đồng.
Nhìn sâu hơn, những câu chuyện về Cà và ma lai cho thấy một điều rất thật trong tâm hồn người xưa: con người luôn biết sợ sự dữ. Khi đứng trước bệnh tật, cái chết và những tai họa không thể hiểu được, họ không thể làm ngơ. Họ tìm một lời giải thích, tìm một sức mạnh để chống lại bóng tối và tìm cách bảo vệ gia đình, dòng họ và buôn làng.
Khi ánh sáng Kinh Thánh soi vào những câu hỏi ấy, cách nhìn về sự dữ được mở ra theo một hướng khác. Kinh Thánh khẳng định rằng sự dữ là có thật và ma quỷ không phải là chuyện tưởng tượng. Nhưng Kinh Thánh cũng không đặt Thiên Chúa và ma quỷ ngang hàng với nhau. Không có hai quyền lực tối cao cùng tồn tại, một bên là thiện và một bên là ác. Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa duy nhất, quyền năng của Người vượt trên mọi thế lực khác. Ma quỷ là thụ tạo đã chống lại Thiên Chúa và quyền lực của nó luôn bị giới hạn.
Theo Kinh Thánh, sự dữ đi vào thế giới qua sự sa ngã và việc con người cũng như các thụ tạo tự do quay lưng lại với Thiên Chúa. Satan trở thành kẻ chống đối, cám dỗ và tìm cách phá hoại công trình của Thiên Chúa. Vì thế, sự dữ không phải là một vị thần ngang hàng với Thiên Chúa, càng không phải là một sức mạnh mà con người phải sống mãi trong sợ hãi.
Đến với Đức Giêsu Kitô, câu chuyện về cuộc chiến giữa ánh sáng và bóng tối đạt đến một bước ngoặt. Đức Giêsu đến để phá hủy công trình của ma quỷ và giải thoát con người khỏi quyền lực của sự dữ. Trong Tin Mừng, Người đối diện với các thần ô uế và cho thấy quyền năng của Thiên Chúa mạnh hơn mọi thế lực bóng tối. Trên thập giá, con người tưởng như bóng tối đã thắng. Nhưng từ chính thập giá ấy, Đức Kitô bước vào sự Phục Sinh. Cái chết không phải là tiếng nói cuối cùng. Bóng tối không phải là chủ nhân cuối cùng của thế giới. Sự sống mới trong Đức Kitô mới là lời đáp cuối cùng.
Đây cũng là điểm quan trọng khi nhìn lại những quan niệm truyền thống về Cà và ma lai. Người Kòn Cau xưa đã nhận ra rằng cuộc sống không chỉ có điều tốt đẹp. Họ biết rằng có những đau khổ, bệnh tật, cái chết và những điều đáng sợ mà con người phải đối diện. Đó có thể được xem như một hạt giống của sự tìm kiếm chân lý đã nằm sâu trong tâm thức con người. Người xưa nhìn thấy bóng tối và muốn tìm một ánh sáng lớn hơn bóng tối ấy.
Tuy nhiên, dưới ánh sáng Tin Mừng, những quan niệm dân gian cần được thanh luyện để con người không còn bị trói buộc bởi sợ hãi và mê tín. Đức tin Kitô giáo không phủ nhận những khát vọng sâu xa của con người trước sự dữ, nhưng hướng những khát vọng ấy về Thiên Chúa. Người tín hữu không được sống như một người luôn run sợ trước mọi bóng tối, mà được mời gọi đặt niềm tin vào Thiên Chúa và vào Đức Giêsu Kitô, Đấng đã chiến thắng sự dữ.
Vì thế, hội nhập văn hóa không có nghĩa là xóa bỏ ký ức của cha ông. Những câu chuyện về rừng già, về Cà, về những thế lực dữ và về nỗi sợ của con người là một phần của ký ức văn hóa. Điều cần làm là nhìn những ký ức ấy dưới ánh sáng mới, phân biệt điều gì thuộc về niềm tin văn hóa, điều gì là nỗi sợ của con người trước những điều chưa thể lý giải, và điều gì có thể được soi sáng bằng đức tin.
Giữa đại ngàn, người xưa đã ngồi bên bếp lửa và kể cho con cháu nghe về những điều thiện, điều dữ, về Yàng và về Cà. Qua những câu chuyện ấy, họ dạy nhau biết kính sợ điều thiêng, biết giữ luật tục, biết bảo vệ buôn làng và biết tìm kiếm sự bình an. Đó là cách một cộng đồng nhỏ bé đứng trước một thế giới rộng lớn và đầy bí nhiệm.
Nhưng hành trình ấy chưa dừng lại. Từ nỗi sợ bóng tối, con người đi tìm ánh sáng. Từ câu hỏi về sự dữ, con người đi tìm Đấng chiến thắng sự dữ. Và trong đức tin Kitô giáo, câu trả lời ấy được đặt nơi Đức Giêsu Kitô. Người không chỉ nói với con người rằng bóng tối có thật, mà còn cho thấy bóng tối không có tiếng nói cuối cùng. Thiên Chúa mới là Đấng làm chủ sự sống.
Bởi vậy, khi nhìn lại quan niệm về “Cà” trong văn hóa Kòn Cau, điều quan trọng không chỉ là kể lại những câu chuyện về quỷ thần của người xưa. Điều quan trọng hơn là nhận ra phía sau những câu chuyện ấy là một khát vọng rất sâu của con người: khát vọng được sống, được bình an, được bảo vệ khỏi sự dữ và được tìm thấy một sức mạnh lớn hơn chính mình.
Từ những cánh rừng già Nam Tây Nguyên cho đến ánh sáng của Tin Mừng, con người vẫn đi trên cùng một con đường tìm kiếm ấy. Người xưa gọi tên những thế lực bóng tối bằng nhiều tên khác nhau, nhưng cuối cùng họ vẫn hướng mắt về trời cao để tìm sự sống và bình an. Và trong niềm tin Kitô giáo, lời đáp trọn vẹn cho khát vọng ấy chính là Đức Giêsu Kitô, Đấng đã đi qua thập giá, chiến thắng sự chết và mở ra con đường sự sống đời đời cho con người.
.png)
