Từ thuở hồng hoang khi vạn vật hãy còn đắm chìm trong màn sương mờ ảo của đại ngàn, khi những dãy núi còn trẻ trung vươn mình hứng lấy ánh mặt trời, cộng đồng Kòn Cau đã mang trong mình một cảm thức sâu thẳm về vũ trụ. Trong nhãn quan bao la của người xưa, thế giới không chỉ giới hạn ở những triền rẫy uốn lượn, những mái nhà dài trầm mặc khói bếp hay những cánh rừng già rợp bóng cây cổ thụ. Vũ trụ ấy trải dài qua các tầng cao thẳm của bầu trời cho đến tận những chiều sâu thẳm dưới lòng đất, nơi có những dòng chảy cuộn mình không bao giờ dứt.
Truyện cổ truyền khẩu qua bao thế hệ vẫn vang lên bên ánh lửa hồng của nhà sàn dài rằng: dòng nước trên mặt đất và dòng nước dưới lòng sâu có sự thông thương kỳ diệu qua những mạch ngầm vô tận. Dưới lớp nước sâu thẳm ấy, cuộc sống diễn ra nhộn nhịp, tấp nập chẳng khác gì trần gian. Ở đó cũng có buôn làng, có tiếng cười nói, có những mái nhà sàn, có cả những mối tình đơm hoa kết trái và những sinh linh cất tiếng khóc chào đời trong Bòn Cau Yàng Dà (thế giới con người sống dưới lòng nước). Thế nhưng, cai quản toàn bộ vương quốc thủy cung ấy, giữ gìn trật tự cho muôn loài sinh vật lúc nhúc dưới dòng sâu chính là vị Phúc Thần tối cao của dòng nước – Yàng Dà.
Không giống như những nỗi sợ hãi mơ hồ về các thế lực hắc ám hay quỷ thần vụn vặt, Yàng Dà trong tâm thức người Kòn Cau là một vị Phúc Thần hiền hòa, nhân hậu và đầy uy kính. Ngài hiện thân cho sự sống, sự sinh sôi và lòng trắc ẩn.
Mỗi khi xuất hiện trước mắt con người qua những giấc mơ linh thiêng hoặc trong những khoảnh khắc tĩnh lặng bên bờ suối sâu, Yàng Dà hiện lên với hình hài của một cụ già phương phi, đôn hậu, mái tóc bạc phơ như làn sóng bạc đầu và ánh mắt hiền từ bao dung cả một vùng sông nước. Ngài không mang lại tai họa cho những ai biết tôn kính, mà ngược lại, chính Ngài là Đấng ban phát những con cá béo bở cho lưới chài, ban nguồn nước trong mát cho mùa màng bội thu và che chở cho những ai lữ hành bước qua khúc sông hiểm trở.
Vương quốc dưới lòng nước của Yàng Dà tuân thủ một trật tự nghiêm ngặt và kỳ diệu. Đứng đầu trong thế giới muôn loài thủy tộc nhỏ bé ấy là một loài cá nhỏ có chiếc đuôi màu đỏ thắm – loài cá bống biểu tượng cho sự tinh tuyền và quyền uy của vị thần chủ tể dòng nước. Muôn loài cá lớn nhỏ, tôm cua và các sinh vật dưới dòng sâu đều tuân phục sự tề trị của Yàng Dà, sống hài hòa trong một cộng đồng trật tự, không hỗn loạn.
Tuy nhiên, người xưa cũng đặt ra lằn ranh rõ rệt giữa cái thiện và cái ác. Sâu thẳm bên dưới dòng nước cuồn cuộn đôi khi cũng tiềm ẩn những thế lực hắc ám, những cõi nước dữ dằn của loài thủy tề, thuồng luồng hay những cạm bẫy của quỷ thần chuyên rình rập cướp đoạt sinh mạng con người. Chính vì thế, Yàng Dà luôn là điểm cậy trông để Kòn Cau hướng về, cầu xin sự bảo bọc trước những hiểm nguy rình rập từ dòng nước dữ.
Trong đời sống thường nhật, Kòn Cau luôn giữ một thái độ kính cẩn đặc biệt đối với mọi nguồn nước – từ bến nước đầu làng, dòng suối nhỏ chảy quanh triền rẫy cho đến những con sông lớn cuộn sóng. Họ hiểu rằng, xâm phạm đến nguồn nước là chọc giận Yàng Dà, phá vỡ sự cân bằng mong manh giữa con người và tự nhiên.
Trước mỗi chuyến đi săn bắt thủy sản, trước khi cất chài, thả lưới hay mở những con đường mòn băng qua suối sâu, những người đi trước luôn dừng chân bên bờ nước, thì thầm những lời cầu khẩn chân tình dâng lên Yàng Dà. Họ khẩn khoản xin phép vị thần cho phép con người được hưởng dùng những sản vật từ dòng nước mát lành để nuôi sống gia đình, buôn làng. Họ tin rằng, chỉ khi nào có sự ưng thuận và ban phúc từ Yàng Dà, mẻ lưới mới đầy ắp cá tôm, chiếc thuyền độc mộc mới lướt đi êm đềm và những hiểm nguy từ dòng nước xiết mới được đẩy lùi.
Những nghi lễ tế thần bên bờ suối, những thức ăn dâng cúng mang đậm hương vị núi rừng hòa quyện với dòng nước chảy, tất cả đều minh chứng cho mối tương quan gắn bó mật thiết, hữu cơ giữa Kòn Cau và Yàng Dà. Đó không phải là sự sợ hãi cúi đầu trước một bạo chúa vô hình, mà là sự kính ngưỡng thiêng liêng dành cho một Đấng Bảo Tồn sự sống.
Trải qua bao thăng trầm của thời gian, dẫu cho thế giới bên ngoài có đổi thay, những trào lưu thế tục cuốn trôi nhiều ký ức cũ, thì trong tâm thức của những người con đại ngàn Kòn Cau, hình ảnh về dòng nước mẹ và tôn dung phúc hậu của Yàng Dà vẫn trường tồn như một phần căn tính không thể tách rời. Nơi ấy, tiếng suối reo vẫn là tiếng thở dài của đất trời, và dòng nước mát lành vẫn ngày đêm nhắc nhở con cháu về một thuở hồng hoang con người sống thuận hòa, gắn kết chặt chẽ cùng các thế lực siêu nhiên trong sự bao bọc của đại ngàn hùng vĩ.
.png)
